بررسی و مقایسۀ دیدگاه هابرماس و علامه طباطبایی دربارۀ اختیار با تکیه بر نظریۀ ادراکات اعتباری

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه فلسفه اسلامی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران

چکیده

در آثار علامه طباطبایی دو رویکرد متفاوت نسبت به مسئلۀ اختیار ارائه شده است: رویکرد سازگارگرایانه و رویکرد اختیارگرایانه. رویکرد اختیارگرایانۀ علامه طباطبایی دیدگاه ابتکاری اوست که از طریق اعتبار وجوب، به عنوان یکی از اعتبارات قبل از اجتماع، در سطح فردی و شخصی- نه اجتماعی- ترسیم می­گردد. هابرماس نیز در یک رویکرد اختیارگرایانه از طریق جداکردن ساحت علیت در جهان طبیعی از ساحت دلایل در جهان اجتماعی، اختیار انسان را ترسیم می­کند. مقالۀ حاضر در صدد پاسخ به این پرسش­هاست: دیدگاه اختیارگرایانۀ علامه طباطبایی با دیدگاه اختیارگرایانۀ هابرماس چه شباهت­ها و چه تفاوت­هایی دارد؟ هر یک از این دو دیدگاه در مقایسه با دیدگاه دیگر چه مزیت­ها و چه نقاط ضعفی دارد؟ آیا این دیدگاه­ها قابل پذیرش­اند و می­توانند اختیار انسان را تبیین کنند؟ در این مقاله این دو دیدگاه دربارۀ اختیار، با یکدیگر مقایسه و بررسی شده­اند. دیدگاه اختیارگرایانۀ هابرماس از این جهت که اختیار را از طریق یک جهان نمادین و اعتباری- که مشمول قانون علیت و ضرورت علّی نیست- تبیین می­کند، شبیه دیدگاه اختیارگرایانۀ علامه طباطبایی است؛ با این تفاوت که در رویکرد علامه طباطبایی امر اعتباری، یک اعتبار وابسته به شخص اعتبارکننده و از اعتبارات قبل از اجتماع است؛ اما در تقریر هابرماس، امر اعتباری، یک جهان اجتماعی است که مستقل از شخص مستقر است و شخص آن را اعتبار نکرده است. بررسی دیدگاه­ها به این مطلب انجامید که هر دو دیدگاه دچار اشکالاتی هستند و نمی­توانند رویکردی قابل قبول در تبیین مسئلۀ اختیار به شمار آیند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Examining and Comparing the Views of Habermas and Allameh Tabatabai on the Free Will (Based on the Theory of Credit Perceptions)

نویسنده [English]

  • Mohammad Hosseinzadeh
assistant professor at Iranian Institute of Philosophy
چکیده [English]

In Allameh Tabatabai's works, two different approaches to the issue of discretion are presented: the adaptive approach and the authoritarian approach. Allameh Tabatabai's authoritarian approach is his innovative vision which is drawn through the credit of the obligation, as one of the credits before the community, on an individual and personal level - not a social one.
Habermas also by authoritarian approach depicts human free will, through separating the realm of causality in the natural world from the realm of reasoning in the social world. This article seeks to answer these questions: What are the similarities and differences between the authoritarian view of Allameh Tabatabai and the authoritarian view of Habermas? What are the advantages and disadvantages of each of these two perspectives? Are these views acceptable and can they explain human’s free will? In this paper, these two perspectives on free will are compared and examined. Habermas's authoritarian view is similar to Allameh Tabatabai's authoritarian view in that he explains free will through a symbolic and credible world which is not subject to the law of causality and causal necessity. With the difference that in Allameh Tabatabai's approach, credit is a credit dependent on the creditor and one of the credits before the community. But in Habermas's account, credit is a social world that is independent of the established person and the person has not credited it. We conclude, by examining these two perspective:  both perspectives have their faults and cannot be considered an acceptable approach to explaining the issue of free will.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Free will
  • credits
  • Social World
  • Allameh Tabatabai
  • Habermas
  1. ابن­سینا؛ الشفا (الإلهیات)؛ تصحیح سعید زاید؛ قم: مکتبة آیةالله المرعشى، 1404ق‏.
  2. پالمر، مایکل؛ مسائل اخلاقی؛ ترجمه علی­رضا آل‏بویه؛ چ2، قم؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت) و پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1389.
  3. طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ مجموعه آثار شهید مطهری؛ ج6 (اصول فلسفه و روش رئالیسم)، مقدمه و پاورقی مرتضی مطهری؛ قم: انتشارات صدرا، 1376.
  4. ـــــ؛ مجموعة رسائل العلامة الطباطبائی؛ تحقیق شیخ صباح الربیعی؛ چ1، [بی­جا]، انتشارات باقیات2007م/ 1428ق.
  5. ـــــ؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ چ2، قم: انتشارات اسماعیلیان، 1371.
  6. فارابی، ابونصر؛ فصوص الحکم؛ تحقیق شیخ‎محمدحسن آل‏یاسین؛ چ2؛ قم: انتشارات بیدار، 1405ق.
  7. شیرازی (ملاصدرا)، صدرالدین محمد بن ابراهیم؛ الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة؛ چ3، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1981م.
  8. میرداماد، محمد باقر؛ القبسات؛ به اهتمام مهدى محقق، سیدعلى موسوى بهبهانى، توشیهیکو ایزوتسو و ابراهیم دیباجى؛ چ2، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1367.
    1. Habermas, Jürgen; “Freedom and Determinism”, In: Between Naturalism and Religion: Philosophical essays, pp151-180, Cambridge, Polity Press, 2008.
    2. 10 _____; Communication and the Evolution of Society; Translated and with an Introduction by Thomas McCarthy; Beacon Press, Boston, 1979.
    3. Frankfurt, Harry G.; “Alternate Possibilities and Moral Responsibility”, The Journal of Philosophy; Vol.66, No.23, Dec. 4, pp.829-839, 1969.