درنگی در شبهه خدا به‌مثابه مولود جهل آدمی (نقد و بررسی الحاد کیهان‌شناختی هاوکینگ)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه فلسفه پردیس فارابی دانشگاه تهران.

2 استادیار جامعه ‌المصطفی العالمیه (نویسندة مسئول).

چکیده

شبهه خدا به مثابه مولود جهل آدمی از سوی بسیاری از دانشمندان از جمله فیزیکدانان و زیست شناسان عصر جدید مطرح گردیده است. در این نوشتار به این شبهه از منظر استیفان هاوکینگ به عنوان یک فیزیکدان می پردازیم. از نظرگاه این دانشمند باور به خدا مولود جهل آدمی است. انسان‏ها تا زمانی به خداوند به عنوان علت پدیده‏های طبیعی باور دارند که علت این پدیده‏ها برای آنها کشف نشده باشد؛ اما وقتی علت آنها آشکار گردید، دیگر جایی برای اعتقاد به خداوند باقی نمی ماند. در گذشته جهان را به دلیل جهل متراکم معلول خداوند می دانستند؛ اما امروزه که به کمک علم علل طبیعی شکل گیری جهان نمایان شده است، دیگر نیازی به فرض وجود خداوند نیست. در این نوشتار که به شیوه تحلیلی- توصیفی سامان یافته، ابتدا واقع گرایی مدل محور، فیزیک کوانتوم، نظریه ام و خدا به مثابه موجود رخنه پوش به عنوان مبانی این نظریه مورد اشاره قرار گرفته و سپس اموری مانند تبیین علمی حدوث جهان، برتری تبیین علمی نسبت به دیگرتبیین ها و غیر قابل جمع بودن تبیین علمی با تبیین دینی به عنوان سه محور اصلی دیدگاه هاوکینگ مورد توجه واقع شده و در آخر نیز این سه محور با عنایت به دیدگاه فیلسوفان و الهی‎دانان مسلمان نقادی شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Reflections over theory of God as product of human ignorance (A critical assessment of Hawking's cosmological atheism)

نویسندگان [English]

  • Mohammad Mohammadrezai 1
  • Sayyid Abdurrauf Afzali 2
1 Professor at "Philosophy Department" of Farabi College, University of Tehran.
2 Assistant Professor of Al-Mustafa International University.
چکیده [English]

The theory of God as the product of human ignorance has been presented by many scientists including modern physicists and biologists. In this article, we address the theory from the view point of Stephen Hawking, a physicist. According to him, belief in God is the product of human ignorance. Humans believe in God as the cause of natural phenomena so long as the cause of these phenomena is not discovered by them; But when their cause is revealed, there is no room for believing in God. In the past, the world was considered as the creation of God because of people's deep ignorance, but today when the natural causes of the formation of the world have been revealed thanks to science, there is no need to assume the existence of God. In this paper which is organized in an analytical-descriptive way, first we deal with the model-dependent realism, quantum physics, M- theory, and God as a being covering gaps as the foundations of Hawking's theory and then attention is paid to issues such as the scientific explanation of the origin of the world, the superiority of the scientific explanation over other explanations, and the incompatibility of the scientific explanation with the religious explanation as the three main axes of Hawking's theory. At the end, we will assess the basic elements this theory contains with a critical approach based on Islamic philosophy and theology.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Hawking
  • God
  • Physics
  1. ابن‏سینا؛ النجاه من الغرق فی بحر الضلالات؛ تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1379.
  2. ایجی، سید شریف؛ شرح المواقف؛ ج‏1، قم:‌ الشریف الرضی،‌ 1325ق،‌
  3. چالمرز، آلن، اف؛ چیستی علم؛ ترجمه سعید زیباکلام؛ تهران، سمت، 1381.
  4. راسل، برتراند؛ جهان‌بینی علمی؛ ترجمه حسن منصور؛‌ تهران: مؤسسه انتشارات آگاه، 1393.
  5. طباطبایی، محمدحسین؛ نهایه الحکمه؛ قم: مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین، 1415ق.
  6. کاپلستون، فردریک؛ تاریخ فلسفه؛ ج1، ترجمه سیدجلال‎الدین مجتبوی؛ تهران:‌ شرکت انتشارات اعلمی و سروش، 1385.
  7. مصباح، محمدتقی؛ معارف قرآن (درس 16)، در: http://mesbahyazdi.ir/node/143.
  8. مطهری، مرتضی؛ مجموعه‏آثار؛ ج‏1، تهران: صدرا، 1384.
  9. ـــــ؛ مجموعه‏آثار؛ ج‏2، تهران: صدرا، 1384.
  10. ـــــ؛ مجموعه‏آثار؛ ج‏4، تهران: صدرا، 1384.
  11. ملاصدرا؛ الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه؛ ج2، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1981م.
  12. ـــــ؛ مفاتیح الغیب؛ تهران: موسسات تحقیقات فرهنگی، 1363.
    1. Chris, J. Uko; Limitations of Modern Science; available at: https://www.researchgate.net/publication/215777806_LIMITATIONS_OF_MODERN_SCIENCE.
    2. Craig, Edward; “Realism and Antirealism” in REP; vol.8.
    3. Guyer, Paul; “Kant, Immanuel (1724-1804)” in REP; vol.5.
    4. Hawking, Stephen and Leonard Mlodinow; The Grand Design (GD); New York: Bantam Books, 2010.
    5. ـــــــ; A Brief History of Time (BHT); New York: Bantam, 1998.
    6. ـــــــ; Does God Play Dice; p.2. Available at: https://s3-eu-west-1.amazonaws.com/pfigshare-u-files/1451425/Does_God_Play_Dice.pdf.
    7. ـــــــ; A Lecture (on the origin of the universe), avaialbe at: https://www.laphamsquarterly.org/time/stephen-hawking-travels-back-time
    8. Hayek, F. A. V.; “Scientism and the Study of Society. Part I”, Economica; vol.9, no.35, 1942.
    9. https://owlcation.com/humanities/Stephen-Hawking-Says-There-Is-No-God-Heres-Why.
    10. https://rzim.org/global-blog/stephen-hawking-and-god/.
    11. https://www.cnbc.com/2017/11/06/stephen-hawking-ai-could-be-worst-event-in-civilization.html.
    12. https://www.laphamsquarterly.org/time/stephen-hawking-travels-back-time.
    13. https://www.livescience.com/61914-stephen-hawking-neil-degrasse-tyson-beginning-of-time.html.
    14. https://www.wur.nl/upload_mm/a/e/2/c8c911c3-b27a-498e-9efc-99a86b4e5e4a_Cluster%205_%20Success%20Stories%20in%20Conservation%20by%20Johnson%20et%20al.%202017.pdf.
    15. Jane R. Thiebaud; “Effects of Technology on People: Living F2F Conversation and Social Interaction”, available at: http://www.media-ecology.org/publications/MEA_proceedings/v11/12.%20Thiebaud.pdf.
    16. Kathleen A. Lehman; Profiles in Science: Stephen Hawking; available at: https://scholarworks.uark.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=https://www.google.com/&httpsredir=1&article=1011&context=libpub and https://www.thefamouspeople.com/profiles/stephen-hawking-5456.php(..
    17. https://time.com/5198933/why-stephen-hawking-never-won-nobel/.
    18. Maitland, Sara; A Big Enough God: Artful Theology; London: Mowbray, 1994.
    19. Mckirahan, Richard; “Thales (fl. c.585 BC)”, in Routledge Encyclopedia of Philosophy (REP); vol.9, London: Routledge, 1998.
    20. Peterson, Gregory R. "Demarcation and the Scientistic Fallacy", Zygon: Journal of Religion and Science; 38 (4), 2003.
    21. Rescher, Nicholas; The Limits of Science; Berkeley: University of California Press, 1984.
    22. Sorell, Thomas Tom; Scientism: Philosophy and the Infatuation with Science; [London:] Routledge, 1994.
    23. Top 10 Unsolved Mysteries of Science, available at: https://www.iflscience.com/physics/top-10-unsolved-mysteries-science/
    24. White, Michael and John Gribbin; Stephen Hawking: a life in science, Washington D.C.: The Joseph Henry Press, 2002.
    25. Nadler, Steven ‘Nicolas Malebranche (1638-1715)’ in REP; vol.6.