پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی مجله قبسات 1029-4538 31 119 2026 04 21 Religious identity and culture and their relationships from the perspective of the Quran هویت دینی و فرهنگ و مناسبات آن‌ها از منظر قرآن 89 117 736149 10.22034/qabasat.2026.2050766.2388 FA سید حسین فخرزارع استاد یار گروه فرهنگ پژوهی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی. قم. ایران. 0000-0002-3976-0336 Journal Article 2025 01 15 Employing a descriptive-analytical method, this paper explores the dynamic and multifaceted relationship between the two categories of religious identity and culture from the perspective of the Quran. The core concerns pursued in this study are the role religion plays in constructing and redefining individual and collective identity within the cultural sphere, and how the interplay between semantic systems and social structures is formulated. The findings indicate that religion provides a framework through which individuals can define and interpret themselves. This framework helps them determine their position within society and in relation to others. Conversely, culture provides a context for the representation and reproduction of religious identity; in an interactive process, they mutually influence one another and play a significant role in social transformations. From the Quranic perspective, religious identity possesses a fluid and multilayered nature that directs human actions and acts as a driving force for social change within cultural structures and the reproduction of meaning during the process of identification. Culture, as a set of shared norms, values, and symbols, constantly offers a platform for strengthening and rethinking religious identity. Concurrently, religion exerts a profound influence on social and cultural structures by permeating cultural productions and shaping foundational principles and values. This two-way interaction necessitates a reconsideration of the role of religion as one of the cornerstones of culture in the contemporary world<span dir="RTL" lang="FA">.</span> <span lang="FA">این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی به واکاوی رابطه‌ای پویا و چندساحتی میان دو مقولة هویت دینی و فرهنگ از منظر قرآن می‌پردازد. اینکه دین در ساخت و بازتعریف هویت فردی و جمعی در ساحت فرهنگ چه نقشی ایفا می‌کند و تعامل نظام‌های معنایی و ساختارهای اجتماعی چگونه صورت‌بندی می‌شود، از دغدغه‌هایی است که در این مقاله دنبال شده است. یافته‌ها حاکی از آن است که دین ارائه‌دهندة چارچوبی است تا افراد به واسطة آن بتوانند به تعریف و تفسیر خود بپردازند. این چارچوب به آنان کمک می‌کند جایگاه خود را در جامعه و در ارتباط با دیگران مشخص کنند؛ از طرفی فرهنگ نیز بستری برای بازنمایی و بازتولید هویت دینی فراهم می‌آورد که در یک فرایند تعاملی یکدیگر را متأثر ساخته، نقش مهمی در دگرگونی‌های اجتماعی ایفا ‌کنند. از نگاه قرآن هویت دینی نقشی سیال و چندلایه‌ای دارد که به جهت‌دهی کنش‌های انسان‌ها پرداخته، در ساختارهای فرهنگی و بازتولید معنا در فرایند هویت‌یابی به مثابة عاملی محرک برای تحولات اجتماعی عمل‌ می‌کند. فرهنگ به عنوان مجموعه‌ای از هنجارها، ارزش‌ها و نمادهای مشترک، همواره بستری برای تقویت و بازاندیشی در هویت دینی فراهم می‌آورد. در عین حال دین نیز از طریق نفوذ در تولیدات فرهنگی و شکل‌دهی به مبانی و ارزش‌ها تأثیری عمیق بر ساختارهای اجتماعی و فرهنگی دارد. این تعامل دوسویه به بازاندیشی در نقش دین به عنوان یکی از بنیان‌های فرهنگ در جهان معاصر نیازمند است.</span><br><br>فرهنگ، به‌عنوان مجموعه‌ای از هنجارها،ارزش‌ها و نمادهای مشترک، همواره بستری برای تقویت و بازاندیشی در هویت دینی فراهم می‌آورد. در عین حال، دین نیز از طریق نفوذ در تولیدات فرهنگی و شکل‌دهی به مبانی و ارزش‌ها، تأثیری عمیق بر ساختارهای اجتماعی و فرهنگی دارد. این تعامل دوسویه، به بازاندیشی در نقش دین به‌عنوان یکی از بنیان‌های فرهنگ در جهان معاصر نیازمند است. این پژوهش، به بررسی رابطه میان هویت دینی و فرهنگ به‌عنوان فرایندی پویا و چندوجهی با روش توصیفی تحلیلی می‌پردازد. https://qabasat.iict.ac.ir/article_736149_272e8bbb40fb9603ac85f2167ea7c67e.pdf