پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی مجله قبسات 1029-4538 31 119 2026 04 21 Reconsidering the Epistemic Status of Religion in al-Fārābī’s Philosophical System بازخوانی جایگاه معرفتی دین در نظام فکری فارابی 119 151 736150 10.22034/qabasat.2026.2055636.2405 FA هانیه کوهی حاجی ابادی استادیار گروه معارف اسلامی ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس، ایران. (نویسنده اول) 0009-0001-1057-832X محمد بنیانی دانشیار دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران. (نویسنده مسئول) 0009-0006-0938-6730 Journal Article 2025 03 10 Western scholars have put forward diverse perspectives regarding the influence of Islam on the thought of Muslim philosophers. Some argue that the role of religion in the philosophical thought of Muslims was marginal, whereas others consider it a foundational element, to the extent that they view Islamic philosophy as devoid of identity independent of religious teachings. Examining the epistemological status of religion in the philosophy of Al-Farabi, as the founder of Islamic philosophy, can shed light on these disagreements. Utilizing a descriptive-analytical method, this study investigates the role of religion in the formation of Al-Farabi’s philosophical system. The findings indicate that although Al-Farabi adopted a philosophical approach to rationalizing religious principles, acting as a divine philosopher (philosopher-theologian), his borrowing from religion was not systematic and structured; rather, he drew upon religion in a scattered manner and on specific occasions. In fact, it can be argued that Al-Farabi did not treat religion and philosophy as two independent epistemological systems within his philosophical framework; instead, he interpreted religion through the lens of philosophy and did not utilize the capacities of religion as an independent source, thereby treating philosophy as the principal core and religion as subordinate<span dir="RTL" lang="FA">.</span> <span lang="FA">اندیشمندان غربی دیدگاه‌های متفاوتی درباره تأثیر دین اسلام بر تفکر فیلسوفان مسلمان مطرح کرده‌اند. برخی بر این باورند که نقش دین در اندیشه فلسفی مسلمانان اندک بوده است؛ درحالی‌که برخی دیگر آن را عنصری بنیادین می‌دانند، تا جایی که فلسفه اسلامی را مستقل از تعالیم دینی فاقد هویت می‌شمارند.</span> <span lang="FA">بررسی جایگاه معرفتی دین در فلسفه فارابی، به عنوان مؤسس فلسفه اسلامی، می‌تواند روشنگر این اختلافات باشد. در این پژوهش، با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی، نقش دین در شکل‌گیری نظام فلسفی فارابی بررسی شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد فارابی اگرچه در عقلانی‌سازی مبانی دینی رویکردی فلسفی در پیش گرفته و به‌سان یک متفلسف متأله عمل کرده است، اما تأثیرپذیری او از دین </span><span lang="AR-SA">به صورت نظام‌مند و ساختاریافته نبوده، بلکه بیشتر به صورت پراکنده و در مواضع خاص از دین بهره گرفته است. درحقیقت می‌توان گفت فارابی در نظام فلسفی خود دین و فلسفه را به عنوان دو نظام معرفتی مستقل در نظر نگرفته، بلکه دین را در چارچوب فلسفه تفسیر کرده و از ظرفیت‌های دین به عنوان منبعی مستقل بهره نبرده است؛ به گونه‌ای که فلسفه را اصل و دین را فرع قلمداد کرده است.</span> https://qabasat.iict.ac.ir/article_736150_f661da5c1c4f62a9639128e19d521248.pdf