پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی مجله قبسات 1029-4538 30 118 2026 01 21 A Critical Examination of the Pathological and Pathologizing Approach to Religious Experience بررسی انتقادی رویکرد اختلالی و بیماری انگارانه به تجربه دینی 5 25 734923 10.22034/qabasat.2026.734923 FA حمیدرضا شاکرین استاد گروه منطق فهم دین پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی. قم. ایران. 0000-0003-1493-4237 Journal Article 2025 06 10 Religious and mystical experiences are among the spiritual, transcendent, and inspiring dimensions of human life, serving as a means of connecting to higher realms, with a history as long as human existence on this earth. This phenomenon provides a suitable capacity for demonstrating certain truths of the unseen world and for expanding scientific literature relevant to the theology. In this intellectual contest, naturalistic currents, citing certain scientific data, have affirmed the unreality of religious experiences and have generated challenges in this area. Among these challenges is the pathological and pathologizing approach to religious experience. The rational foundation of religious beliefs and truths necessitates the examination of such perspectives and their evaluation in accordance with precise logical conditions and standards. Accordingly, this paper aims to discuss the aforementioned approach and its credibility in discrediting religious experiences. The research method is based on library-based data collection and an intellectual-analytical evaluative approach. The findings indicate that the pathological and pathologizing approach to religious experience is not scientifically valid, is problematic in various respects, and is prone to multiple fallacies. Consequently, this approach is incapable and unsuccessful in defending or supporting the unreality of religious experiences. تجربه دینی و عرفانی از جلوه های معنوی، متعالی و شورانگیز زندگی بشر و طریقی برای اتصال به عوالم برین است که عمری به درازاى زیست بشر بر این کره خاکی دارد. این پدیده فراه مآورنده ظرفیتی مناسب برای اثبات برخی حقایق عالم غیب و گسترش ادبیات علمی ناظر به حوزه الهیات است. در این مصاف فکری جریان های طبیعت گرا با استناد به برخی داده های علمی به ناواقع نمایی تجربه های دینی فتوا داده و چالش هایی را در این زمینه رقم زدهاند. از جمله چالش های برآمده در این زمینه نگره اختلالی و بیماری انگارانه به تجربه دینی است. بنیان عقلانی باورها و حقایق دینی ایجاب کننده بررسی اینگونه نگره ها و ارزیابی آنها با رعایت شرایط و ضوابط دقیق منطقی است. بدین روی مقاله حاضر بر آن است تا رویکرد یاد شده و میزان اعتبار آن را در اعتبارزدایی از تجربه های دینی به بحث بنشیند. روش تحقیق به لحاظ گردآوری کتابخانه ای و در مقام داوری عقلی-تحلیلی خواهد بود. ماحصل تحقیق این است که رویکرد اختلالی و بیماری انگارانه به تجربه دینی موضعی علمی نبوده، از جهات مختلفی آسیب مند و گرفتار انواع مغالطات است. درنتیجه موضع یاد شده دردفاع و پشتیبانی از ناواقع گرایی تجربه های دینی ناتوان و ناکام است.

https://qabasat.iict.ac.ir/article_734923_2705356ffe34b5ea250d8682896c76b9.pdf

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی مجله قبسات 1029-4538 30 118 2026 01 21 Consciousness in Near-Death Experiences: A Novel Challenge to Physicalism آگاهی در تجربه‌های نزدیک به مرگ، چالشی نوین برای فیزیکالیسم 26 45 735036 10.22034/qabasat.2026.735036 FA سید محمد علی دیباجی دانشیار گروه فلسفه دین، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران. 0000-0001-9173-9959 سید محسن هاشمی دانشجوی دکتری فلسفه دین، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران. 0009-0000-6572-1771 Journal Article 2024 08 01 This paper examines the phenomenon of near-death experiences (NDEs) and their implications for the study of consciousness, with a focus on critiquing the physicalist view that considers consciousness solely as a product of brain activity. The primary aim is to analyze empirical evidence and personal reports of NDEs to demonstrate how these phenomena can pose a challenge to the physicalist paradigm and highlight the need to reconsider conventional theories of mind and body. Near-death experiences refer to a set of profound psychological and physiological events reported by individuals who have been close to death or clinically declared dead. These experiences often include out-of-body sensations, encounters with bright lights or tunnels, meetings with spiritual entities, and feelings of peace and well-being. Using an analytical and critical approach, and drawing on data from neuroscience, psychology, and philosophy of mind, this paper examines reported cases of NDEs. The methodology involves qualitative analysis of observations (such as out-of-body experiences and perception in the absence of brain activity) and comparison with the predictions of physicalism. Additionally, the views of philosophers of science and mind are employed to assess the plausibility of non-materialist explanations. The findings suggest that NDEs, particularly features such as consciousness during periods of absent or minimal brain activity, make full compatibility with physicalism difficult and raise the possibility of alternative models, such as dualism. This research contributes to expanding philosophical and scientific discussions on the nature of consciousness and the limitations of purely naturalistic approaches. این مقاله به بررسی پدیده تجربه‌های نزدیک به مرگ و تأثیر آن بر بحث آگاهی می‌پردازد. با تمرکز بر نقد دیدگاه فیزیکالیستی که آگاهی را صرفاً محصول فعالیت مغزی می‌داند، هدف اصلی، تحلیل شواهد تجربی و گزارش‌های شخصی از تجربه‌های نزدیک به مرگ است تا نشان دهد این پدیده‌ها چگونه می‌توانند چالشی برای پارادایم فیزیکالیسم ایجاد کنند و ضرورت بازنگری در نظریه‌های متعارف درباره ذهن و بدن را برجسته کنند. تجربه نزدیک به مرگ به مجموعه‌ای از رویدادهای روان‌شناختی و فیزیولوژیکی عمیق اطلاق می‌شود که توسط برخی افرادی که نزدیک به مرگ بوده‌اند یا از نظر بالینی مرده اعلام شده‌اند، گزارش شده است. این تجارب، اغلب شامل احساسات خارج از بدن، نورهای درخشان، تونل‌ها، ملاقات با موجودات معنوی و احساس آرامش و رفاه است. مقاله با رویکردی تحلیلی-انتقادی و با استفاده از داده‌های علوم اعصاب، روان‌شناسی و فلسفه ذهن، به بررسی موارد گزارش‌شده از تجربه‌های نزدیک به مرگ می‌پردازد. روش کار شامل تحلیل کیفی مشاهدات -مانند خروج از بدن، ادراک بدون عملکرد مغز- و مقایسه‌ آنها با پیش‌بینی‌های فیزیکالیسم است. همچنین از آرای فیلسوفان علم و ذهن برای ارزیابی امکان تبیین غیرماده‌گرایانه استفاده می‌شود. این مقاله نشان می‌دهد تجربه‌های نزدیک به مرگ با ویژگی‌هایی مانند آگاهی در حالت عدم فعالیت مغزی، سازگاری کامل با فیزیکالیسم را دشوار می‌کند و نیاز به مدل‌های جایگزین مانند دوگانه‌انگاری را مطرح می‌کند. این پژوهش می‌تواند به گسترش بحث‌های فلسفی-علمی درباره ماهیت آگاهی و محدودیت‌های رویکردهای صرفاً طبیعی‌گرایانه کمک کند. google is broken

https://qabasat.iict.ac.ir/article_735036_1ffb4664d8ad4383aba2ccbea48afc9f.pdf

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی مجله قبسات 1029-4538 30 118 2026 01 21 The extension of Sadra-Inspired Anthropology in the Transformation of Human Sciences: With Emphasis on ‘Transcendent Freedom’ امتداد انسان‌شناسی صدرایی در تحول علوم انسانی با تأکید بر «آزادی متعالی» 46 66 735037 10.22034/qabasat.2026.735037 FA امین دهقانی دانش آموخته دکتری فلسفه، گرایش حکمت متعالیه، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. 0009-0007-8113-9168 Journal Article 2025 09 23 The focus of this study is the extension and application of “Sadra-inspired anthropology” in the transformation of the human sciences, with an emphasis on “Sadra-inspired transcendent freedom.” Freedom in Mulla Sadra’s intellectual system and epistemological framework is grounded in his philosophical foundations. This paper, drawing on the Transcendental Wisdom (Hikmat al-Muta‘aliya) and Sadra’s anthropology, clarifies the components of freedom from his perspective, referring to the freedom derived from his philosophical principles as “transcendent freedom.” Transcendent freedom denotes “proximity to the infinite truth” and “advancement in perfection,” which is achieved through the knowledge of the self. It is accompanied by existential expansion, development of being, and the unfolding of the capacities of human identity, standing in contrast to mere psychic liberation, which, in reality, constitutes bondage and suffering. Given that contemporary human sciences are influenced by their own foundational premises, this paper explores the extension and application of Sadra-inspired anthropological components, with emphasis on transcendent freedom, for the transformation and elevation of human sciences. It also proposes principles for transforming current human sciences into ideal human sciences, including: “Divine-oriented human sciences,” “Human sciences aligned with human nature (fitrah),” “Ethics-based human sciences,” “Dignity-centered human sciences,” “Sharia philosophy and Sharia-oriented human sciences,” “Rejection of secular human sciences,” and “Consideration of the Perfect Human.” مسئله این پژوهش امتداد و کاربست «انسان‌شناسی صدرایی» در تحول علوم انسانی با تأکید بر «آزادی متعالی صدرایی» است. آزادی در نظام فکری و هندسه معرفتی صدرالمتألهین مبتنی بر مبانی فلسفی وی است. در این مقاله با توجه به حکمت متعالیه و انسان‌شناسی ملاصدرا به تنقیح مؤلفه‌های آزادی از منظر وی پرداخته شده و آزادی حاصل از مبانی او «آزادی متعالی» نامیده شده است. آزادی متعالی یعنی «تقرّب به حقیقت نامتناهی» و «فراروی در تعالی» که در بستر معرفت نفس حاصل می‌آید و ملازم است با انشراح وجودی، توسعه وجودی و گشودگی ظرفیت هویت انسانی و در مقابل رهایی نفسانی قرار دارد که درواقع اسارت و شقاوت است. از آنجا که علوم انسانی موجود متأثر از مبانی خاص خودند، این مقاله به امتداد و کاربست مؤلفه‌های انسان‌شناسی صدرایی با تأکید بر آزادی متعالی صدرایی برای تحول و تعالی علوم انسانی پرداخته و اصولی را برای تحول و تبدیل علوم انسانی موجود به علوم انسانی مطلوب ارائه داده است، مانند: «علوم انسانی توحیدی»، «علوم انسانی همراستا با فطرت»، «علوم انسانی اخلاق‌مدار»، «علوم انسانی کرامت‌مدار»، «فلسفه شریعت و علوم انسانی شریعت‌مدار»، «نفی علوم انسانی سکولار» و «نظرداشت انسان کامل».

https://qabasat.iict.ac.ir/article_735037_cd12c4e57fe6636de8e6972970892601.pdf

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی مجله قبسات 1029-4538 30 118 2026 01 21 Religious Studies: Challenges and Imperatives in the Thought of Ayatollah Khamenei دین‌شناسی؛ آسیب ها و بایسته ها در اندیشه آیت الله خامنه ای 67 97 735039 10.22034/qabasat.2026.735039 FA محمدصفر جبرئیلی دانشیار گروه کلام پژوهشگاه فرهنگ واندیشه اسلامی. قم. ایران. Journal Article 2024 04 20 “Religion” refers to a program, path, school, or ritual sent to people by God through a messenger. “Religious studies” is the study and examination of religion. “Problem analysis” refers to the identification of shortcomings, threats, and obstacles that actually or potentially endanger a correct understanding of religion. “Imperatives” are appropriate and necessary solutions to overcome these challenges. Throughout history, the study of religion has always encountered such challenges, and corresponding imperatives have been proposed to address them. The widespread presence of cyberspace and access of diverse individuals—although often devout, concerned, and sincere—who sometimes lack classical scholarly training as recognized experts in visual, oral, and written media, has made the identification of challenges and the provision of imperatives in this field even more urgent. This study, using an analytical and inferential method, examines the thought of contemporary religious scholars, particularly Ayatollah Seyyed Ali Khamenei, to identify and extract the most significant practical challenges and imperatives in this domain. «دین» برنامه، مسلک، مکتب و آیینی است که به وسیله پیام‌آوری از طرف خدا برای مردم فرستاده شده است. «دین‌شناسی» مطالعه و بررسی دین است. «آسیب‌شناسی» شناخت مجموعه کاستی‌ها، آفت‌ها و مانعهایی که بالفعل یا بالقوه شناخت درست دین را تهدید میکند. «بایستهها» ارائه راهکارهایی درخور و ضروری برای برون‌رفت از آنهاست. دینشناسی همیشه روزگاران با آسیبهایی مواجه بوده است. درمقابل برای برون‌رفت از آنها راه‌کارهای بایستهای نیز ارائه شده است. حضور گسترده فضای مجازی و دستیابی افراد متنوع و متکثر هرچند دیندار، دلسوز و دغدغهمند اما گاه بیپیشینه از تحصیلات کلاسیک معیار به عنوان کارشناس در رسانههای دیداری، گفتاری و نوشتاری، بررسی و کشف آسیبها و ارائه راهکارهای بایسته در این حوزه را دوچندان می‌کند. این پژوهش با روش تحلیلی و استنباطی در اندیشه دینشناسان معاصر به‌ویژه آیتالله سیدعلی خامنهای به کشف و استخراج مهمترین آسیبهای عینی و بایستههای کاربردی این عرصه پرداخته است.

https://qabasat.iict.ac.ir/article_735039_f501a95807051e4e7bc0a62720d894d5.pdf

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی مجله قبسات 1029-4538 30 118 2026 01 21 Analysis of the Logical Relationship Between Oughts and the Is Statements in the Holy Quran and Its Foundational Role in the Enrichment and Perfection of Quran-Based Human Sciences تحلیل ارتباط منطقی میان بایدها و هست‌های قرآن کریم و نقش مبنایی آن در غنا و کمال علوم انسانی قرآن‌بنیان 89 109 735048 10.22034/qabasat.2026.735048 FA مصطفی کریمی دانشیار گروه تفسیر و علوم قرآن، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، قم، ایران. محمدهادی منصوری استادیار گروه قرآن و حدیث دانشگاه معارف اسلامی قم. ایران. 0000-0003-0475-7476 محمدصادق اردلان دانشجوی دکتری مدرسی معارف اسلامی، گرایش قرآن و متون اسلامی دانشگاه معارف اسلامی قم. ایران. Journal Article 2025 09 18 The relationship between oughts and Is statements has consistently been one of the most challenging issues in the ethics. This study asks whether a similar relationship exists between the “nots” and “is” statements of the Holy Quran and its corresponding “oughts” and “ought-nots.” In reality, declarative sentences speak of “is” and “is not” statements, while imperative sentences address “ought” and “ought not.” In this paper, using a descriptive-analytical method and library-based research, we examine the foundational role of the logical relationship between “ought” and “is” statements in the enrichment and perfection of Quran-based human sciences. One of the main findings is that this logical relationship serves as a foundational principle for Quran-based human sciences and is influential in the exploratory study of Quranic verses. Belief in this principle facilitates access to a greater number of verses, whereas neglecting it limits the researcher’s exposure. Furthermore, the logical relationship between the “oughts” and “is” statements of the Quran functions as a guiding rule during exploratory study of the verses. This rule can be stated as follows: “It is necessary to employ imperative and declarative propositions in research on Quranic truths and vice versa.” Applying this rule leads to access to a larger number of verses, thereby enriching, validating, and perfecting Quran-based human sciences. ارتباط «باید» و «هست» پیوسته از چالشی‌ترین مسائل در حیطه فلسفه اخلاق بوده است. باید دید آیا میان نیست‌ها و هست‌های قرآن کریم و نبایدها و بایدهای آن نیز ارتباطی دیده می‌شود یا خیر؟ درحقیقت جملات اخباری از نیست و هست تکلّم نموده و جملات انشایی از نباید و باید صحبت کرده است. در این نوشتار برآن‌ایم با روش توصیفی-تحلیلی و مطالعه کتابخانه‌ای، نقش مبنایی ارتباط منطقی میان «باید» و «هست»های قرآن کریم را در غنا و کمال علوم انسانی قرآن‌بنیان بررسی کنیم. از دستاوردهای پژوهش حاضر این است که ارتباط منطقی میان «باید» و «هست» در قرآن کریم، مبنای علوم انسانی قرآن‌بنیان بوده و در مرحله مطالعه اکتشافی آیات شریفه تأثیرگذار است؛ زیرا اعتقاد به این اعتبار، زمینه دسترسی به آیات بیشتر قرآن را مهیّا می‌کند و عدم اعتقاد به آن سبب می‌شود پژوهشگر به آیات کمتری دسترسی پیدا کند. همچنین ارتباط منطقی میان «بایدها» و «هست‌های» قرآن کریم، از راه دادن یک قاعده در مرحله مطالعه اکتشافی آیات ایفای نقش می‌نماید. این قاعده عبارت است از: «ضرورت استعمال گزاره‌های دستوری و انشایی در تحقیق از نظر قرآن کریم درباره حقایق و بالعکس». حاصل چنین قاعده‌ای دست‌یابی به آیات بیشتر است که سبب غنا، اعتبار و کمال علوم انسانی قرآن‌بنیان می‌گردد.

https://qabasat.iict.ac.ir/article_735048_2d54f0672cdd8f74e99a8337cb9bcc06.pdf

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی مجله قبسات 1029-4538 30 118 2026 01 21 Ontology in Islamic Philosophy and Its Manifestation in Islamic Art and Architecture: From Meaning to Artistic Form هستی‌شناسی در حکمت اسلامی و تجلی آن در هنر و معماری اسلامی: از معنا تا فرم هنری 110 130 735049 10.22034/qabasat.2026.735049 FA مریم شریف پور استادیار گروه معارف دانشگاه علوم پزشکی آزاد اسلامی تهران. 0000-0001-6709-7036 Journal Article 2025 01 05 This paper, adopting an analytical approach, examines the relationship between existential philosophy in Islamic thought and Islamic art and architecture. Existential philosophy, as the intellectual foundation of Islamic art, introduces concepts such as unity of God, knowledge, unity and multiplicity, light, and wisdom, each of which influences the formation of aesthetic principles and the spatial structure of Islamic architecture. The main research question is: What is the relationship between the foundations of existential philosophy and the artistic and architectural structure in Islamic works, and how does this connection contribute to the creation of meaning and identity in art and architecture? The study employs a philosophical-comparative analysis, drawing on philosophical sources, artistic texts, and historical architectural examples to elucidate this relationship. The findings indicate that existential philosophy not only provides a theoretical framework for interpreting the manifestations of Islamic art and architecture, but also reinforces a Tawhidi (unity-centered) approach in design, balance between form and meaning, and the creation of meaningful and sacred spaces. The results demonstrate that the principle of Tawhid manifests in geometric symmetry and pattern repetition, the concept of light in spatial organization and visual perception, and wisdom in proportional systems and architectural symbolism. In other words, Islamic architecture, as the tangible embodiment of existential philosophy, acts as an intermediary between the sensory world and the world of meaning. این مقاله با رویکردی تحلیلی به بررسی ارتباط میان فلسفه وجودی در اندیشه اسلامی و هنر و معماری اسلامی می‌پردازد. فلسفه وجودی به عنوان زیربنای فکری هنر اسلامی، مفاهیمی چون توحید، معرفت، وحدت، کثرت، نور و حکمت را مطرح می‌کند که هر یک در شکل‌گیری اصول زیباشناسی و ساختار فضایی معماری اسلامی تأثیرگذارند. پرسش اصلی پژوهش آن است که چه رابطه‌ای میان مبانی فلسفه وجودی و ساختار هنری و معماری اسلامی وجود دارد و این پیوند چگونه در شکل‌گیری معنا و هویت اثر هنری و معماری نقش‌آفرینی می‌کند؟ این پژوهش با روش تحلیل فلسفی ـ تطبیقی انجام شده و از منابع حکمی، متون هنری و نمونه‌های معماری تاریخی برای تبیین این پیوند بهره گرفته است. نتایج نشان می‌دهد فلسفه وجودی، نه‌تنها چارچوبی نظری برای تفسیر جلوه‌های هنری و معماری اسلامی فراهم می‌کند، بلکه موجب تقویت نگرش توحیدی در طراحی، توازن میان صورت و معنا و شکل‌گیری فضاهای معنادار و قدسی می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد اصل توحید در قالب تقارن هندسی و تکرار الگوها، مفهوم نور در سازمان فضایی و کیفیت ادراک بصری و حکمت در نظام تناسبات و نمادگرایی معمارانه بروز یافته است. به بیان دیگر معماری اسلامی به مثابه تجلی عینی فلسفه وجودی، نقش واسطه‌ای میان عالم محسوس و عالم معنا ایفا می‌کند. google is broken

https://qabasat.iict.ac.ir/article_735049_e6b1e968c8854557504c15f525c97d7f.pdf

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی مجله قبسات 1029-4538 30 118 2026 01 21 Divine Speech as the “Word of Creation” in Mulla Sadra’s Thought کلام الهی به مثابه «کلمه تکوین» در اندیشه ملاصدرا 131 151 735050 10.22034/qabasat.2026.735050 FA عباس عباس‌زاده استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تبریز، ایران. 0000-0001-9802-581X ناهید نجف پور دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تبریز. ایران. Journal Article 2024 03 21 The Divine Speech is one of the foundational topics in Islamic theology and has long been a point of contention among various schools of thought. Mulla Sadra, by integrating philosophy, mysticism, and religion, offers a novel interpretation of Divine Speech that goes beyond the perspectives of the Mu’tazilites, Ash‘arites, and Imamites. He considers speech not merely as a psychic attribute nor as a verbal creation, but as a cosmological manifestation of divine knowledge and will that appears across the different levels of existence. Mulla Sadra divides Divine Speech into three levels: ‘A‘la’ (the Creative Command), ‘Mutawassit’ (the Generative Command), and ‘Adna’ (the Legislative Command), presenting the world as a manifestation of these words. Within this framework, the Word of Creation embodies the totality of divine names and attributes and represents the essence of the possible world. The main research question of this study is to clarify the nature of Divine Speech in Mulla Sadra’s thought and its relation to existence and the hierarchical levels of being—a question that previous theological approaches often addressed partially, or only in a verbal or psychic sense. Accordingly, the central inquiry of the article is: What is the reality of Divine Speech in the Transcendent Philosophy, and how can the world be understood as the manifestation of divine creative words? The novelty of this study lies in the ontological re-reading of Mulla Sadra’s theory of Divine Speech, analyzing the structure of its creative and legislative levels, and critically examining his methodological use of analogical reasoning in explaining this theory. This paper not only analyzes Mulla Sadra’s theoretical framework on Divine Speech but also offers a critique of his use of figurative analogy as a methodological tool in articulating his thought. مسئله کلام الهی از مباحث بنیادین در کلام اسلامی است که میان مکاتب مختلف، همواره محل اختلاف بوده است. ملاصدرا با تلفیق فلسفه، عرفان و دین، تفسیری نوین از کلام الهی ارائه می‌دهد که فراتر از دیدگاه‌های معتزله، اشاعره و امامیه است. او کلام را نه صرفاً صفتی نفسی و نه مخلوقی لفظی بلکه ظهوری تکوینی از علم و اراده الهی می‌داند که در مراتب هستی تجلی می‌یابد. ملاصدرا کلام الهی را به سه مرتبه «اعلی» (امر ابداعی)، «متوسط» (امر تکوینی) و «ادنی» (امر تشریعی) تقسیم می‌کند و عالم را تجلی همین کلمات معرفی می‌نماید. در این چارچوب کلمه تکوین، مظهر جامع اسما و صفات و عصاره عالم امکان است. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین ماهیت کلام الهی در اندیشه ملاصدرا و نسبت آن با وجود و مراتب هستی است؛ مسئله‌ای که در دیدگاه‌های کلامی پیشین غالباً به صورت ناقص یا صرفاً لفظی و نفسی تفسیر شده است. بر این اساس سؤال محوری مقاله آن است که کلام الهی در حکمت متعالیه چه حقیقتی دارد و چگونه می‌توان عالم را به مثابه تجلی کلمات تکوینی الهی فهم کرد؟ نوآوری این مقاله در بازخوانی وجودشناختی نظریه کلام الهی ملاصدرا، تحلیل ساختار مراتب کلام تکوینی و تشریعی و نقد روش‌شناختی بهره‌گیری وی از قیاس تمثیلی در تبیین این نظریه است. این مقاله ضمن تحلیل ساختار نظری ملاصدرا در باب کلام الهی، نقدی نیز بر روش او در بهره‌گیری از قیاس تمثیلی در تبیین این نظریه وارد می‌کند.

https://qabasat.iict.ac.ir/article_735050_c440510d066c6ccc60dd64b1c5fc3234.pdf