پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی فصلنامه علمی پژوهشی قبسات 1029-4538 31 119 2026 04 21 The Psychophysical Harmony Argument: A Critical Reconstruction and Epistemological Upgrade from Probability to Certainty برهان هماهنگی روان‌فیزیکی: بازسازی انتقادی و ارتقای معرفت‌شناختی از ظن به یقین 5 35 736142 10.22034/qabasat.2026.2080841.2481 FA محمد حسین صفی‌زاده دانشجوی دکتری فلسفه دین، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران. قم. ایران. 0009-0002-0987-5850 محمد محمدرضایی استاد گروه فلسفه دین، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران. قم. ایران.(نویسنده مسئول) 0009-0005-0887-1104 Journal Article 2025 12 17 This research analyzes Cutter and Crummett’s psychophysical harmony argument as a novel formulation of the argument from design, and explains how it elevates from mere probability to logical certainty. The argument focuses on the systematic harmony between conscious states, physical processes, and behaviors; instances include the co-occurrence of pain with avoidance behavior or the alignment of sensory perception with true belief. This argument possesses three key advantages: independence from the a priori refutation of physicalism; immunity to the multiverse hypothesis; and compatibility with various metaphysical positions. An analysis of the four levels of harmony (hedonic, epistemic, cognitive, and semantic) reveals that the probability of such a multilayered order forming by chance is practically zero, whereas it is expected within a theistic framework. After addressing two challenges (the logical circle in defining the value-laden nature of harmony and the problem of evil), the study demonstrates that the transition from conjecture to certainty occurs through a two-step process: first, the accumulation of clues (the accumulation of evidence), which, akin to mutawatir (successive) reports, reduces the probability of the contrary to an experiential impossibility and invalidates rival explanations; second, the principle of causal conformity (the principle of homogeneity between cause and effect), by proving the necessity of proportionality between cause and effect, elevates the nature of the relationship from a statistical correlation to an ontological necessity, wherein the assumption of an unconscious cause becomes intrinsically impossible. Consequently, the harmony argument, moving beyond a probabilistic indicator, provides a certain and infallible proof for the existence of a wise designer. این پژوهش برهان هماهنگی روان‌فیزیکی کاتر و کرامت را به مثابه تقریری نو از برهان نظم تحلیل و چگونگی ارتقای آن از احتمال به یقین منطقی را تبیین می‌کند. برهان مذکور بر هماهنگی نظام‌مند میان حالات آگاهانه، فرایندهای فیزیکی و رفتارها متمرکز است؛ از جمله همراهی درد با رفتار اجتنابی یا انطباق ادراک حسی با باور صادق. این برهان سه مزیت کلیدی دارد: استقلال از ابطال پیشینی فیزیکالیسم؛ مصونیت در برابر فرضیه چندجهانی؛ سازگاری با مواضع متافیزیکی مختلف. تحلیل چهار سطح هماهنگی (لذت‌محور، معرفتی، شناختی و معنایی) آشکار می‌کند که احتمال شکل‌گیری تصادفی چنین نظم چندلایه‌ای عملاً صفر است، حال آنکه در چارچوب خداباوری قابل انتظار است. پس از پاسخ به دو چالش (دور منطقی در تعریف ارزش‌بار هماهنگی و مسئله شرور)، پژوهش نشان می‌دهد گذار از ظن به یقین طی فرایندی دومرحله‌ای رخ می‌دهد: نخست، تراکم قرائن که مانند متواترات، احتمال خلاف را به استحاله عرفی فرو می‌کاهد و تبیین‌های رقیب را از اعتبار ساقط می‌کند؛ سپس اصل سنخیت با اثبات لزوم تناسب میان علت و معلول، ماهیت رابطه را از یک همبستگی آماری به یک ضرورت وجودشناختی ارتقا می‌دهد که در آن، فرض علت فاقد شعور، ممتنع ذاتی است. نتیجه آنکه برهان هماهنگی، فراتر از نشانه احتمالاتی، دلیلی یقینی و غیرقابل زوال برای وجود ناظم حکیم ارائه می‌دهد.

https://qabasat.iict.ac.ir/article_736142_c79c5f094dc41460333368fd5fc581ce.pdf

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی فصلنامه علمی پژوهشی قبسات 1029-4538 31 119 2026 04 21 The Rational Method in the Rules of Ijtihad طریقۀ عقلائیه در قواعد اجتهادی 37 59 736147 10.22034/qabasat.2026.736147 FA محمد علی اردستانی دانشیار گروه فلسفه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی. قم. ایران. 0000-0001-5322-1067 Journal Article 2025 11 01 Ijtihad (independent juristic reasoning), in its broader sense, encompasses all forms of knowledge derivable from religious texts and is responsible for determining the "how," "why," and "to what extent" of legal deduction. In this pursuit, its foundational pillar relies on the principles of ijtihad (Usul al-Ijtihad). The acquisition and validation of these principles are carried out through various methods, among which the rational method (the practice of rational beings) stands as one of the most fundamental approaches utilized in establishing and stabilizing the principles of ijtihad_even though this issue has not been thoroughly elaborated as it should be. Furthermore, it constitutes one of the underlying proofs for certain amarat (legal indicators). The methodology of the principles of ijtihad involves the study, calculation, comparison, measurement, and evaluation of the methods employed within this discipline, teaching rules that can be utilized in the process of legal deduction. By examining and evaluating these methods, methodology distinguishes the correct path from the incorrect and presents it accordingly. The objective of this paper is to explain, analyze, measure, and evaluate the rational method (tariqah al-uqlaiyyah / sirah al-uqlaiyyah), while also referencing the religious method (tariqah al-mutasharri'ah / sirah al-mutasharri'ah) to clarify their distinctions. اجتهاد به مفهوم گسترده که همۀ علم‌های استنباط‌پذیر از متون دینی را در بر می‌گیرد، تشخیص چگونگی و چرایی و چندی استنباط را بر عهده دارد و در این راستا، نهاد بنیادی آن، اصول اجتهاد است که تحصیل و تثبیت آنها با روش‌هایی انجام می‌پزیرد که روش عقلایی از بنیادی‌ترین روش‌های به‌کارگرفته‌شده در تحصیل و تثبیت اصول اجتهاد است، اگرچه این مسئله آن گونه که باید منقّح نشده است. علاوه بر اینکه از مدارک بعضی از امارات نیز به شمار می‌رود. روش‌شناسی اصول اجتهاد مطالعه و محاسبه و مقایسه و سنجش و ارزیابی‌ روش‌های به‌کارگرفته‌شده در این دانش است که قوانینی را می‌آموزد که می‌تواند در طریق استنباط قرار گیرد. روش‌شناسی با بررسی و ارزیابی روش‌ها راه را از بیراهه متمایز کرده، در پیش می‌نهد. هدف این نوشتار تبیین، تحلیل و سنجش و بررسی طریقۀ عقلائیه (سیرۀ عقلائیه) است و در راستای ایضاح تمایز آن، به طریقۀ متشرعه (سیرۀ متشرعه) نیز اشاره کرده است.

https://qabasat.iict.ac.ir/article_736147_b74bcbfc47e30ae42387eb047dcd9c99.pdf

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی فصلنامه علمی پژوهشی قبسات 1029-4538 31 119 2026 04 21 A Critical Examination of the Notion of Disconnecting Lordship (Rububiyyah) from Divinity (Uluhiyyah) in Salafi Thought مطالعه انتقادی نگره انفکاک ربوبیت از الوهیت در اندیشه سلفی 61 88 736148 10.22034/qabasat.2026.2071118.2442 FA محمد باقر پورامینی دانشیار گروه کلام اسلامی و الهیات جدید پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی. قم. ایران. 0000-0003-2590-5685 Journal Article 2025 09 07 This paper examines the conceptual and logical relationship between two fundamental attributes of God: Rububiyyah (Lordship, encompassing ownership and governance of the universe) and Uluhiyyah (Divinity, signifying the inherent worthiness of being worshipped). The primary problem addressed is a critique of the Salafi perspective—particularly that of Ibn Taymiyyah and his followers—which posits a separation and a lack of necessary implication between these two concepts. Relying on their claim that the polytheists of Mecca believed in God’s Lordship, Salafis argue that Tawhid al-Rububiyyah (Monotheism of Lordship) was insufficient for salvation, making Tawhid al-Uluhiyyah (Monotheism of Divinity) the central focus of the prophets' missions. This perspective has led to an overly broad definition of shirk (polytheism), classifying many widespread Muslim practices, such as tawassul (intercession) and ziyarah (pilgrimage), as acts of polytheism. Employing a descriptive-analytical method, this study challenges the claimed separation of these two concepts and demonstrates their inseparable connection. The findings reveal, first, that the claim regarding the polytheists' monotheism in Lordship contradicts both Quranic and historical evidence. Second, the mission of all prophets encompassed both forms of Tawhid, which are used co-occurrently and complementarily in the Quran. Finally, from a rational standpoint, Lordship is the prerequisite and cause of Divinity; only a Being who is the true owner and governor of the universe is worthy of exclusive worship. Consequently, shirk in Divinity is rooted in shirk in Lordship, and acknowledging the absolute Lordship of God logically necessitates acknowledging His exclusive Divinity. این مقاله به بررسی رابطه مفهومی و منطقی دو صفت بنیادین خداوند، «ربوبیت» (مالکیت و تدبیر جهان) و «الوهیت» (شایستگی ذاتی برای پرستش) می‌پردازد. مسئله اصلی نقد دیدگاه جریان سلفیه به‌ویژه ابن‌تیمیه و پیروانش است که قائل به جدایی و عدم ضرورت تلازم میان این دو مفهوم‌اند. سلفیان با استناد به ادعای خود مبنی بر باور مشرکان مکه به ربوبیت خدا، توحید ربوبی را برای نجات کافی ندانسته و توحید الوهی را محور اصلی دعوت پیامبران می‌دانند. این نگاه به ارائه تعریف گسترده از شرک انجامیده و بسیاری از اعمال رایج مسلمانان مانند توسل و زیارت را شرک می‌خواند. مقاله حاضر با روشی توصیفی-تحلیلی ادعای انفکاک این دو مفهوم را به چالش کشیده، ارتباط ناگسستنی آنها را اثبات می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد اولاً ادعای موحدبودن مشرکان در توحید ربوبی با شواهد قرآنی و تاریخی در تضاد است. ثانیاً دعوت همه پیامبران شامل هر دو نوع توحید بوده و این دو در قرآن به صورت هم‌آیند و مکمل یکدیگر به کار رفته‌اند. درنهایت از منظر عقلی، ربوبیت مقدمه و علت الوهیت است؛ تنها وجودی که مالک و مدبر حقیقی جهان است، سزاوار پرستش انحصاری می‌باشد. بنابراین شرک در الوهیت ریشه در شرک در ربوبیت دارد و اقرار به ربوبیت یگانه خدا، مستلزم اقرار به الوهیت انحصاری اوست.

https://qabasat.iict.ac.ir/article_736148_a7a1acb4abac16b6f1f41c53bd7f322b.pdf

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی فصلنامه علمی پژوهشی قبسات 1029-4538 31 119 2026 04 21 Religious identity and culture and their relationships from the perspective of the Quran هویت دینی و فرهنگ و مناسبات آن‌ها از منظر قرآن 89 117 736149 10.22034/qabasat.2026.2050766.2388 FA سید حسین فخرزارع استاد یار گروه فرهنگ پژوهی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی. قم. ایران. 0000-0002-3976-0336 Journal Article 2025 01 15 Employing a descriptive-analytical method, this paper explores the dynamic and multifaceted relationship between the two categories of religious identity and culture from the perspective of the Quran. The core concerns pursued in this study are the role religion plays in constructing and redefining individual and collective identity within the cultural sphere, and how the interplay between semantic systems and social structures is formulated. The findings indicate that religion provides a framework through which individuals can define and interpret themselves. This framework helps them determine their position within society and in relation to others. Conversely, culture provides a context for the representation and reproduction of religious identity; in an interactive process, they mutually influence one another and play a significant role in social transformations. From the Quranic perspective, religious identity possesses a fluid and multilayered nature that directs human actions and acts as a driving force for social change within cultural structures and the reproduction of meaning during the process of identification. Culture, as a set of shared norms, values, and symbols, constantly offers a platform for strengthening and rethinking religious identity. Concurrently, religion exerts a profound influence on social and cultural structures by permeating cultural productions and shaping foundational principles and values. This two-way interaction necessitates a reconsideration of the role of religion as one of the cornerstones of culture in the contemporary world. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی به واکاوی رابطه‌ای پویا و چندساحتی میان دو مقولة هویت دینی و فرهنگ از منظر قرآن می‌پردازد. اینکه دین در ساخت و بازتعریف هویت فردی و جمعی در ساحت فرهنگ چه نقشی ایفا می‌کند و تعامل نظام‌های معنایی و ساختارهای اجتماعی چگونه صورت‌بندی می‌شود، از دغدغه‌هایی است که در این مقاله دنبال شده است. یافته‌ها حاکی از آن است که دین ارائه‌دهندة چارچوبی است تا افراد به واسطة آن بتوانند به تعریف و تفسیر خود بپردازند. این چارچوب به آنان کمک می‌کند جایگاه خود را در جامعه و در ارتباط با دیگران مشخص کنند؛ از طرفی فرهنگ نیز بستری برای بازنمایی و بازتولید هویت دینی فراهم می‌آورد که در یک فرایند تعاملی یکدیگر را متأثر ساخته، نقش مهمی در دگرگونی‌های اجتماعی ایفا ‌کنند. از نگاه قرآن هویت دینی نقشی سیال و چندلایه‌ای دارد که به جهت‌دهی کنش‌های انسان‌ها پرداخته، در ساختارهای فرهنگی و بازتولید معنا در فرایند هویت‌یابی به مثابة عاملی محرک برای تحولات اجتماعی عمل‌ می‌کند. فرهنگ به عنوان مجموعه‌ای از هنجارها، ارزش‌ها و نمادهای مشترک، همواره بستری برای تقویت و بازاندیشی در هویت دینی فراهم می‌آورد. در عین حال دین نیز از طریق نفوذ در تولیدات فرهنگی و شکل‌دهی به مبانی و ارزش‌ها تأثیری عمیق بر ساختارهای اجتماعی و فرهنگی دارد. این تعامل دوسویه به بازاندیشی در نقش دین به عنوان یکی از بنیان‌های فرهنگ در جهان معاصر نیازمند است. فرهنگ، به‌عنوان مجموعه‌ای از هنجارها،ارزش‌ها و نمادهای مشترک، همواره بستری برای تقویت و بازاندیشی در هویت دینی فراهم می‌آورد. در عین حال، دین نیز از طریق نفوذ در تولیدات فرهنگی و شکل‌دهی به مبانی و ارزش‌ها، تأثیری عمیق بر ساختارهای اجتماعی و فرهنگی دارد. این تعامل دوسویه، به بازاندیشی در نقش دین به‌عنوان یکی از بنیان‌های فرهنگ در جهان معاصر نیازمند است. این پژوهش، به بررسی رابطه میان هویت دینی و فرهنگ به‌عنوان فرایندی پویا و چندوجهی با روش توصیفی تحلیلی می‌پردازد.

https://qabasat.iict.ac.ir/article_736149_272e8bbb40fb9603ac85f2167ea7c67e.pdf

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی فصلنامه علمی پژوهشی قبسات 1029-4538 31 119 2026 04 21 Reconsidering the Epistemic Status of Religion in al-Fārābī’s Philosophical System بازخوانی جایگاه معرفتی دین در نظام فکری فارابی 119 151 736150 10.22034/qabasat.2026.2055636.2405 FA هانیه کوهی حاجی ابادی استادیار گروه معارف اسلامی ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس، ایران. (نویسنده اول) 0009-0001-1057-832X محمد بنیانی دانشیار دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران. (نویسنده مسئول) 0009-0006-0938-6730 Journal Article 2025 03 10 Western scholars have put forward diverse perspectives regarding the influence of Islam on the thought of Muslim philosophers. Some argue that the role of religion in the philosophical thought of Muslims was marginal, whereas others consider it a foundational element, to the extent that they view Islamic philosophy as devoid of identity independent of religious teachings. Examining the epistemological status of religion in the philosophy of Al-Farabi, as the founder of Islamic philosophy, can shed light on these disagreements. Utilizing a descriptive-analytical method, this study investigates the role of religion in the formation of Al-Farabi’s philosophical system. The findings indicate that although Al-Farabi adopted a philosophical approach to rationalizing religious principles, acting as a divine philosopher (philosopher-theologian), his borrowing from religion was not systematic and structured; rather, he drew upon religion in a scattered manner and on specific occasions. In fact, it can be argued that Al-Farabi did not treat religion and philosophy as two independent epistemological systems within his philosophical framework; instead, he interpreted religion through the lens of philosophy and did not utilize the capacities of religion as an independent source, thereby treating philosophy as the principal core and religion as subordinate. اندیشمندان غربی دیدگاه‌های متفاوتی درباره تأثیر دین اسلام بر تفکر فیلسوفان مسلمان مطرح کرده‌اند. برخی بر این باورند که نقش دین در اندیشه فلسفی مسلمانان اندک بوده است؛ درحالی‌که برخی دیگر آن را عنصری بنیادین می‌دانند، تا جایی که فلسفه اسلامی را مستقل از تعالیم دینی فاقد هویت می‌شمارند. بررسی جایگاه معرفتی دین در فلسفه فارابی، به عنوان مؤسس فلسفه اسلامی، می‌تواند روشنگر این اختلافات باشد. در این پژوهش، با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی، نقش دین در شکل‌گیری نظام فلسفی فارابی بررسی شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد فارابی اگرچه در عقلانی‌سازی مبانی دینی رویکردی فلسفی در پیش گرفته و به‌سان یک متفلسف متأله عمل کرده است، اما تأثیرپذیری او از دین به صورت نظام‌مند و ساختاریافته نبوده، بلکه بیشتر به صورت پراکنده و در مواضع خاص از دین بهره گرفته است. درحقیقت می‌توان گفت فارابی در نظام فلسفی خود دین و فلسفه را به عنوان دو نظام معرفتی مستقل در نظر نگرفته، بلکه دین را در چارچوب فلسفه تفسیر کرده و از ظرفیت‌های دین به عنوان منبعی مستقل بهره نبرده است؛ به گونه‌ای که فلسفه را اصل و دین را فرع قلمداد کرده است.

https://qabasat.iict.ac.ir/article_736150_f661da5c1c4f62a9639128e19d521248.pdf

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی فصلنامه علمی پژوهشی قبسات 1029-4538 31 119 2026 04 21 Bodily Resurrection and Personal Identity from the Perspective of Mullā Ṣadrā and Āqā ʿAlī Mudarris Zunūzī: A Comparative Analysis with Contemporary Philosophy of Mind معاد جسمانی و هویت شخصی از منظر ملاصدرا و آقاعلی مدرس زنوزی: تحلیل تطبیقی با فلسفه ذهن معاصر 153 178 736151 10.22034/qabasat.2026.2072587.2448 FA حمید فلاحتی استادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. سید علی مشهدی استادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. 0009-0005-9848-6612 Journal Article 2025 09 23 The problem of personal identity is one of the most fundamental topics in contemporary philosophy of mind, traditionally analyzed through three theories: memory-based (psychological), body-based (somatic), and narrative-based accounts. Each of these theories attempts to explain personal continuity on the basis of psychological, biological, and narrative mechanisms. Utilizing a comparative and analytical approach, this study aligns the perspectives of Mulla Sadra and Aqa Ali Mudarris Zanuzi with these three contemporary theories to explore the possibility of integrating philosophy of mind with Islamic wisdom (Hikmat). The findings indicate that in Transcendent Philosophy (Hikmat al-Muta'aliyah), memory is not the cause but rather a manifestation of the soul's existential continuity. In Zanuzi’s theory, the physical body acts as an instrument for realizing moral responsibility and preserving identity. Furthermore, in both intellectual systems, the narrative of human life is reinterpreted through the corporealization of actions (tajassum al-a'mal) and the realization of eschatology. This study demonstrates that by integrating the three mechanisms of memory, body, and narrative within the framework of Islamic wisdom, one can provide a comprehensive account of personal identity that is simultaneously rational, philosophical, eschatological, and theological. مسئله هویت شخصی از بنیادی‌ترین مباحث فلسفه ذهن معاصر است که در قالب سه نظریه حافظه‌محور، جسم‌محور و روایت‌محور تحلیل شده است. هر یک از این نظریه‌ها تلاش دارند استمرار شخص را بر پایه سازوکارهای روان‌شناختی، زیستی و روایی توضیح دهند. پژوهش حاضر با رویکردی تطبیقی و تحلیلی، دیدگاه‌های ملاصدرا و آقاعلی مدرس زنوزی را با این سه نظریه تطبیق می‌دهد تا امکان تلفیق فلسفه ذهن با حکمت اسلامی بررسی شود. یافته‌ها نشان می‌دهد در حکمت متعالیه، حافظه نه علت بلکه جلوه تداوم وجودی نفس است. در نظریه زنوزی، بدن طبیعی به عنوان ابزار تحقق مسئولیت اخلاقی و استمرار هویت عمل می‌کند و در هر دو نظام فکری، روایت زندگی انسان در قالب تجسم اعمال و تحقق معاد بازخوانی می‌شود. این مطالعه نشان می‌دهد با تلفیق سه سازوکار حافظه، بدن و روایت در چارچوب حکمت اسلامی، می‌توان تبیینی جامع از هویت شخصی ارائه کرد که هم عقل‌پذیر و فلسفی و هم معادشناختی و الهیاتی است.

https://qabasat.iict.ac.ir/article_736151_7ec14790ef51cc83b31754e6e8ee110c.pdf