پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی مجله قبسات 1029-4538 31 120 2026 06 22 Conceptual Model of the Logic of Producing Human Sciences from the Qur'an and the Theory of Ebten'a مدل مفهومی منطق تولید علوم انسانی از قرآن و نظریه ابتنا 5 48 737045 10.22034/qabasat.2026.2072014.2444 FA هادی افخم رضائی دانشجوی دکتری گروه علوم قرآن و حدیث، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران ـ ایران 0009-0007-5058-0735 علی اکبر رشاد استاد تمام گروه منطق فهم دین پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی 0000-0003-2052-3362 Journal Article 2025 09 17 Theory of Ibtinā (Foundational Dependency) explains how valid, measurable, and dynamic religious knowledge can be produced through the continuous interaction of the five foundational principles of religion. From the perspective of the philosophy of religion, it presents a macro-level methodological framework that differs from traditional models of religious understanding. Its goal is to generate authentic, efficient, and contemporary religious knowledge capable of addressing new issues while remaining measurable and scientifically coherent. It represents a significant development in the methodology of dynamic Ijtihād rather than merely another interpretive model. This theoretical and library-based study evaluates a conceptual model for producing human sciences from the Quran using the Ibtinā framework. It focuses on how the alternating interaction of the five principles creates a process-oriented logic for deriving theories of human sciences from the Quran. The research seeks to fill a gap in existing scholarship by demonstrating the possibility of Quran-centered theorization in the human sciences. Through analysis of epistemic, methodological, and applicative levels of foundational dependency, it proposes conceptual and methodological rules, theorization principles, systemic regulations, and productive criteria. Ultimately, the study highlights the capacity and effectiveness of the Ibtinā theory as a philosophical framework for generating human sciences from the Quran. نظریه ابتناء، که از منظر دانش فلسفه دین، به فرآیند و سازکار تولید معتبر و قابل سنجش معرفت دینی می پردازد، در صدد است تا بُعد کلان دستگاهیِ روشگانیِ پویا و محرکِ تولید معرفت دینی را در اثر تعامل پیوسته و متناوب مبادی خمسه دین، نمایان سازد. بدین سان سطح و افق علمی منسجمی که این نظریه در حوزه تولید معرفت دینی ارائه می کند، با سایر مدل‌ها و الگوها بسیار متفاوت بوده و موجب تمایز آن می شود؛ چراکه خاستگاه این نظریه پیشگیری از ایجاد چالش‌های معرفتی است. لذا پژوهش حاضر که از نوع بنیادی و بر اساس طرح پژوهش نظریه ای و به روش کتابخانه ای انجام شده است درصدد است تا مدل مفهومی منطق تولید علوم انسانی از قرآن را بر اساس این نظریه ابزار سنجی نموده و صرفا به بررسی چگونگی تعامل متناوب مبادی خمسه در ایجاد سازکار و فرآیندمند منطق تولید علوم انسانی از قرآن بپردازد و امکان استکشاف نظریات علوم انسانی را با محوریت قرآن کریم با ارائه الگوی عینی به اثبات رساند. از این پژوهش درصدد است؛ تا از این رهگذر با تبیین چگونگی تعامل متناوب مبادی خمسه بر اساس سه سطح ابتنای معرفتی، روشی و کاربستی به ارائه قواعد مفهومی، قواعد روشی، قواعد نظری پردازی، ضوابط سیستمی، سنجه های تولیدی منطق تولید علوم انسانی از قرآن بپردازد و میزان ظرفیت و کارآمدی مبتنی بر فلسفه معرفت دینی را از کانال نظریه ابتناء ارائه نماید.

https://qabasat.iict.ac.ir/article_737045_392b42593c88d9247a12bbe3564eb293.pdf

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی مجله قبسات 1029-4538 31 120 2026 06 22 The role of social monotheism in rearranging the areas of culture (insight, tendency, action) and its manifestations نقش توحید اجتماعی در بازآرایی ساحات فرهنگ (بینش، گرایش، کنش) و تجلیات آن 49 82 737880 10.22034/qabasat.2026.2073042.2449 FA محمد عرب صالحی استاد گروه منطق فهم دین پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی 0000-0002-0343-4002 فریده پیشوایی سطح چهار تفسیر تطبیقی مؤسسه آموزش عالی حوزوی معصومیه، تهران، ایران Journal Article 2025 09 29 Social Tawhid (Social Monotheism), as a sociological reinterpretation of the principle of Monotheism, is a conceptual framework advanced by Muslim intellectuals in recent decades aimed at societal reform and the displacement of Taghut (tyrannical/idolatrous) regimes. The most prominent articulation of this concept has been provided by Ayatollah Sayyid Ali Khamenei. While the various functions of a social reading of Tawhid have been explored in previous literature, the ontological dimensions of culture remain an underexplored domain. This article addresses this research lacuna through an analytical-ijtihadi approach, relying on documentary evidence. The findings indicate that the three intrinsic dimensions of culture undergo a fundamental reorganization under the social reading of Tawhid. In the dimension of insight (binish), Social Tawhid facilitates the elevation of collective faith, the purification of public perception from non-monotheistic ideologies, and the critique of cultures rooted in polytheistic worldviews. At the level of inclination (gerayesh), it strengthens motivations and fosters social cohesion around the axis of Tawhid by negating non-monotheistic values and facilitating the production and internalization of new, monotheistic value systems. Regarding action (konesh), Social Tawhid deepens monotheistic behaviors, emphasizes the responsibility of monotheists in managing worldly affairs, and provides the framework for manifesting Tawhid within social systems and interactions with non-monotheistic societies. Furthermore, Social Tawhid significantly influences the manifestations and contexts of culture: by rejecting polytheistic customs, it promotes their transcendence and reinforces the concept of negating servitude (ubudiyyah) to anything other than God. In the realm of art and symbolism, it is expected to provide depth, substantive content, and the determination of permissible conceptual boundaries. توحید اجتماعی، به‌عنوان بازتفسیر اجتماعی از اصل توحید، ایده‌ای است که در دهه‌های اخیر توسط اندیشمندان مسلمان با هدف اصلاح جوامع و براندازی حکومت‌های طاغوتی مطرح شده و برجسته‌ترین شرح آن توسط آیت‌الله شهیدخامنه‌ای ارائه شده است. خوانش اجتماعی از توحید کارکردهای مختلفی دارد که در تحقیقات پیشین آمده و از حوزه هایی که هنوز واکاوی نشده، حوزه ساحات وجودی فرهنگ است. این مقاله با رویکرد تحلیلی-اجتهادی و با تکیه بر داده‌های اسنادی، عهده‌دار رفع این خلاء پژوهشی است. یافته‌ها نشان می‌دهد ساحت‌های سه گانه فرهنگ که ذاتی فرهنگند، تحت خوانش اجتماعی از توحید، آرایش جدیدی می‌یابند. توحید اجتماعی در ساحت بینش، به ارتقاء ایمان اجتماعی، پالایش بینش عمومی از تفکرات غیرتوحیدی و نقد فرهنگ‌های مبتنی بر جهان بینی شرک‌آلود منجر می‌شود و در سطح گرایش، با نفی ارزش‌های غیرتوحیدی، تولید ارزش‌های جدید و درونی‌سازی آن‌ها، انگیزه‌ها را تقویت کرده و همبستگی اجتماعی را حول محور توحید شکل می‌دهد. در سطح کنش نیز توحید اجتماعی، رفتارهای موحدانه را عمق‌یابی کرده، مسئولیت موحدان در مدیریت دنیا را برجسته می‌کند و زمینه تجسم توحید در نظامات اجتماعی و تعامل با جوامع غیرتوحیدی را فراهم می‌سازد. همچنین، توحید اجتماعی در نمودها و بسترهای تجلی فرهنگ تاثیرگذار است: با نفی آداب و رسوم مبتنی بر شرک، به تعالی آن‌ها و تقویت ایده نفی عبودیت غیرخدا کمک می‌کند. در حوزه هنر و نمادها هم، عمق‌بخشی، محتوادهی و تعیین محدوده‌های مجاز مورد انتظار است.

https://qabasat.iict.ac.ir/article_737880_80dc3c50748d1a9da692e655ae211681.pdf

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی مجله قبسات 1029-4538 31 120 2026 06 22 The Why, How, and Validation of Revelation (From the Perspective of Swinburne and Critics of Modern Atheism) چرایی، چگونگی و اعتبارسنجی وحی (از منظر سویین برن و نقادی الحاد مدرن) 83 106 738067 10.22034/qabasat.2026.2055176.2403 FA مرضیه صادقی رشتی دانشیار گروه فلسفه دانشگاه قم، قم، ایران 0009-0003-9427-7691 Journal Article 2025 03 05 In this article, we aim to examine the manifestation, rationale, method, and verification of divine revelation from the perspective of Swinburne, as well as the critiques presented by modern atheism. In addition to explaining the important functions of revelation such as the idea that any testimony indicating that a message has been sent by God to human beings makes the assumption of His existence far more probable and neutralizes arguments against the existence of God—we also discuss the necessity of verbal revelation for humankind. Swinburne believes in verbal divine revelation and considers God’s self-manifestation to humans merely in the form of divine action to be ineffective. Furthermore, we investigate how the divine origin of revelation can be authenticated, and through this inquiry we come to recognize the necessity of miracles. In the discussion on miracles, we analyze whether a miracle merely serves to prove the truthfulness of a prophet’s claim or whether it also demonstrates the existence of God. On the other hand, modern atheism represented by figures such as Richard Dawkins claims that revealed scripture is false. Sam Harris also raises objections such as the purely human nature of sacred texts and the claim that even the interpretation of these texts cannot rescue them from criticism and contradiction. ین مقاله با رویکرد تحلیلی ـ انتقادی، «چرایی»، «چگونگی» و «اعتبارسنجی» وحیِ کلامی را در چارچوب فلسفه دینِ تحلیلیِ ریچارد سوئین‌برن بررسی می‌کند و سپس میزانِ کارآمدی این چارچوب را در برابر بخشی از انتقادات الحادِ مدرن ـ به‌ویژه نزد ریچارد داوکینز، سم هریس می‌سنجد و ضمن بیان کارکرد های مهم وحی( از جمله اینکه هر گواهی که نشان دهد پیامی از جانب خدا بر بندگان نازل شده فرض موجودیت وی را بسیار محتمل تر می سازد به علاوه، براهین علیه هستی خدا را بی اثر می کند) و لزوم وحی کلامی بر بندگان( وی معتقد به وحی کلامی خداوند است و تجلی گری خدا بر انسان را در غالب فعل الهی بی ثمر می داند) و اینکه چگونه می توان الهی بودن وحی را اعتبارسنجی کرد به ضرورت معجزه پی میبریم و در بحث از معجزه بررسی می شود که آیا معجزه صرفا جهت اثبات صدق ادعا پیامبر است یا اثبات وجود خدا هم می کند. در سویی دیگر، الحاد مدرن از جمله ریچارد داوکینز دعوای باطل بودن کلام وحی را دارد و سم هریس اشکالاتی چون بشری بودن محض کتاب مقدس و اینکه حتی تفسیر متون مقدس نمی تواند آنها را از تعرض و تناقض برهاند را مطرح می کند. لکن، از نظر جمیز تیلور ملحدان مدرن تصور نادرستی از شروط آسمانی بودن یک کتاب دارند. این مقاله بر اساس دیدگاه سوئین‌برن و همچنین پاسخ های وی به الحاد مدرن و با هدف اثبات ضرورت وحی و نیاز بشر به کلام الهی تنظیم شده است.

https://qabasat.iict.ac.ir/article_738067_0a4eb643efa77c8ee5b44f6a743ca616.pdf

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی مجله قبسات 1029-4538 31 120 2026 06 22 An Analytical Study of the Influence of al-Farabi’s Philosophical Principles on Ibn Sina’s Theory of the Identity of the Divine Essence and Attributes اثرگذاری مبادی فلسفی فارابی بر نظریه ی عینیت ذات و صفات الهی در نگاه ابن‌سینا 107 136 738019 10.22034/qabasat.2026.2043391.2365 FA مرضیه فرجی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، پژوهشکده حکمت معاصر، دانشجو دکترا، تهران. 0009-0009-5025-4379 منا فریدی خورشیدی استادیار دانشکده فلسفه و کلام اسلامی. دانشگاه امام صادق(ع). تهران، ایران. 0000-0002-1819-6019 فاطمه صادق زاده قمصری دانشیار دانشکده فلسفه و کلام اسلامی. دانشگاه امام صادق(ع). تهران، ایران. 0000-0001-8071-2638 Journal Article 2024 10 14 The relationship between the Divine Essence and Attributes is a fundamental issue in philosophical theology, which has consistently occupied philosophers from ancient Greece to Islamic philosophy. While the dominant view among Muslim philosophers is the “identity of the Divine Essence and Attributes” in terms of referential unity, Avicenna introduces a novel approach by proposing the innovative theory of “conceptual synonymy and referential identity.” This study, employing an analytical-comparative method, investigates the influence of Farabi’s principles on Avicenna’s theory, clarifying the distinct boundaries between these two perspectives. The main problem of this research is to elucidate how the transition occurred from Farabi’s ontological simplicity to Avicenna’s semantic analysis. To achieve this, Farabi’s threefold principles in ontology, protology, and epistemology were extracted and compared with Avicenna’s views in his major works. The findings indicate that Farabi, by emphasizing the simplicity of the Necessary Existent and the unity of Divine knowledge and essence, laid the necessary foundation for “referential identity,” whereas Avicenna, by applying the logical distinction between concept and referent and relying on principles such as “the impossibility of abstracting multiple concepts from a simple essence,” elevated these principles to the level of “conceptual identity,” while remaining influenced by Farabi in his foundational principles. In conclusion, Avicenna’s theory constitutes a logical extension of Farabi’s principles, wherein the simplicity of the Necessary Existent culminates in the conceptual unity of the Divine attributes, representing one of the most coherent explanations in this field. مسئله‌ی رابطه‌ی ذات و صفات الهی از بنیادی‌ترین مباحث در الهیات فلسفی است که از یونان باستان تا حکمت اسلامی پیوسته مرکز توجه فیلسوفان بوده است. گرایش غالب میان حکمای مسلمان پذیرش نظریه‌ی «عینیت ذات و صفات حق‌تعالی» به معنای اتحاد مصداقی است، اما ابن‌سینا با ارائه‌ی نظریه‌ی ابتکاری «ترادف مفهومی و عینیت مصداقی» رویکردی تازه عرضه می‌کند. پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر مبادی فارابی بر نظریه‌ی ابن‌سینا و تبیین مرزهای متمایز این دو دیدگاه، به روش تحلیلی ـ تطبیقی انجام شده است. مسئله‌ی اصلی پژوهش، تبیین چگونگی گذار از بساطت هستی‌شناختی فارابی به تحلیل معناشناختی ابن‌سینا است. برای دستیابی به این هدف، مبانی سه‌گانه‌ی فارابی در حوزه‌های هستی‌شناسی، مبدأشناسی و معرفت‌شناسی استخراج و با آراء ابن‌سینا در آثار اصلی وی مقایسه گردید. نتایج نشان می‌دهد که فارابی با تأکید بر بساطت واجب‌الوجود و یگانگی علم و ذات، بنیان لازم برای «عینیت مصداقی» را نهاده، در حالی که ابن‌سینا با اعمال تمایز منطقی میان مفهوم و مصداق و بر پایه‌ی اصولی چون «عدم انتزاع مفاهیم متعدد از ذات بسیط»، این مبانی را به سطح «عینیت مفهومی» ارتقا داده و در مبانی از فارابی متاثر است. در مجموع، نظریه‌ی ابن‌سینا امتداد منطقی مبانی فارابی است که در آن، بساطت واجب به اتحاد مفهومی صفات منتهی شده و از منسجم‌ترین تبیین‌ها در این حوزه به‌شمار می‌رود.

https://qabasat.iict.ac.ir/article_738019_25975535385b19bbf2658b9dae08a9d0.pdf

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی مجله قبسات 1029-4538 31 120 2026 06 22 Contingency of the "reason of wisdom"; A new reading in the scope of wisdom proofs on Legislative Guidance اقتضائی بودن «دلیل حکمت»؛ خوانشی نو در گسترة دلالت براهین حکمت بر هدایت تشریعی 137 164 738091 10.22034/qabasat.2026.2042016.2356 FA صفدر الهی راد دانشیار گروه کلام و فلسفه دین مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی 0000-0002-9789-4535 Journal Article 2024 09 26 The present article seeks to reread the extent of the "reason of wisdom" on Legislative Guidance. It appears that Shia thinkers have acted selectively in proving religious beliefs through divine wisdom and based on their religious presuppositions. They prove the necessity of matters such as revelation, prophecy, Imamate, and the infallibility of the Prophet and the Imam by referring to God's absolute wisdom, but they do not consider other matters such as the infallibility of jurists, judges, governors, and military commanders as essentials of wisdom. Isn't the absence of the Prophet and the Infallible Imam in different times and places, especially the absence of the Infallible Imam during 14 centuries, a violation of the argument for the necessity of the existence of the Prophet and the Infallible Imam through divine wisdom? The present article by presenting a new reading of the "Reason of Wisdom" leads us to the conclusion that First of all, the reason of wisdom can only prove Legislative Guidance as necessary, and secondly, due to the lack of respect of man for all the factors and obstacles of the creation system, this reason alone does not have the authority to prove the actuality and determine the time and place of the realization of all examples of divine wisdom outside. Clarifying the meaning of the verses indicating the presence of prophets in all times and places, , are other achievements of this writing. نوشتار حاضر به دنبال بازخوانی گسترة «دلیل حکمت» در هدایت تشریعی است. ظاهر امر آن است که اندشمندان شیعی در اثبات عقائد دینی از طریق حکمت الهی بصورت گزینشی عمل کرده و بر اساس پیش‌فرض‌های دینی خویش به این دلیل استناد کرده‌اند. ایشان ضرورت اموری مانند وحی، نبوت، امامت، و عصمت نبی و امام را با استناد به حکمت مطلق خداوند اثبات می‌کنند، ولی اموری دیگر همانند عصمت فقها، قضات، استانداران و فرماندهان نظامی را از لوازم حکمت به حساب نمی‌آورند. آیا عدم وجود پیامبر و امام معصوم در زمان‌ها و مکان‌های مختلف، به‌ویژه غیبت امام معصوم در طول 14 قرن، نقضی برای استدلال بر ضرورت وجود پیامبر و امام معصوم از طریق حکمت الهی به حساب نمی‌آید؟ نوشتار حاضر با ارائة خوانشی نو از «دلیل حکمت» ما را به این نتیجه رهنمون می‌کند که اولاً دلیل حکمت صرفاً به‌نحو اقتضائی می‌تواند هدایت تشریعی را اثبات کند و ثانیاً با توجه به عدم اشراف انسان به همة عوامل و موانع نظام آفرینش، این دلیل به‌تنهایی صلاحیت اثبات فعلیت و تعیین زمان و مکان تحقق همة مصادیق حکمت‌های الهی را در خارج ندارد. تبیین مراد از آیات دالّ بر حضور پیامبران در همة زمان‌ها و مکان‌ها و همچنین تحلیل وضعیت هدایت جامعه و ایمان مردم در شرایط عدم تحقق برخی از مصادیق حکمت‌های الهی از دیگر دستاوردهای این نوشتار است.

https://qabasat.iict.ac.ir/article_738091_1cd5005ff4db9b729b2be48a382a8aba.pdf

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی مجله قبسات 1029-4538 31 120 2026 06 22 An Analytical Study of the Scope of the Argument from Religious Experience in Establishing Certain Attributes of God بررسی تحلیلی قلمروی برهان تجربه دینی در اثبات برخی صفات خداوند 165 195 737916 10.22034/qabasat.2026.2053154.2404 FA سید علی محمد موسوی استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی (ره) تهران- ایران 0009-0007-3543-2443 Journal Article 2025 03 07 The argument from religious experience is one of the arguments for the existence of God that has garnered the attention of theologians, particularly in the West. The foundation of this argument lies in immediate awareness and direct encounter with a supramaterial (transcendent) being—or manifestations thereof. The central question is whether these experiences—even when reported recurrently by diverse peoples, nations, and followers of various religions—possess the capacity to establish the existence of a God who bears the attributes associated with the Abrahamic faiths. The present study examines this topic using a descriptive-analytical method and library-based research. Based on the findings of this research, it is important to note that—just as many arguments for the existence of God (such as those based on order, innate nature, causality, etc.) operate within their own specific scopes, meaning one cannot establish many of God's attributes merely by relying on a single argument—the same principle applies here. For instance, the argument from design might not suffice to prove the eternality (past and future) of the Designer; yet, no one has discarded the argument for that reason. Similarly, by aggregating and identifying commonalities among the religious experiences of various individuals, one may be able to establish not only the existence of a transcendent reality but also certain of its attributes—such as mercy, knowledge and awareness, all-encompassing presence regarding creation, life, wisdom, and power. However, establishing these very attributes in an absolute sense (Omniscient, Omnipotent, etc.) through this argument appears unlikely. یکی از براهینی که در اثبات وجود خداوند، مورد توجه متکلمین، به خصوص برخی از متکلمین غربی قرار گرفته است، برهان تجربه دینی (Proof of religious experience) است. آگاهی بی واسطه و مواجهه‌ی مستقیم با موجودی فرا مادی (ماوراءالطبیعه) و یا تجلیات او، اساس این برهان را تشکیل می‌دهد. پرسش اصلی این است که این تجربیات، ولو به صورت متواتر و توسط اقوام و ملل و پیروان ادیان مختلف نقل شوند، آیا قدرت اثبات وجود خداوندی با برخی صفات ادیان ابراهیمی را دارند؟ پژوهش حاضر با روش تحلیلی- توصیفی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، به بررسی این موضوع پرداخته است. مطابق یافته‌های این تحقیق؛ باید توجه کرد، همانگونه که بسیاری از براهین اثبات وجود خداوند (مانند نظم، فطرت، علیت و...) حیطه و قلمروی خاص خود را دارند و نمی‌توان به صرف استناد به یک برهان، علاوه بر وجود امر ماورایی (که ما آن را خدا می‌نامیم)، بسیاری از صفاتش را ثابت کرد؛ در اینجا هم همین‌طور است. یعنی مثلا برهان نظم هم شاید نتواند ازلی و ابدی بودن ناظم را ثابت کند. اما کسی به این دلیل، این برهان را کنار نگذاشته است. بنابراین در اینجا نیز شاید بتوان با کنارهم گذاشتن تجربیات دینی افراد مختلف و اشتراک گیری از آنان، علاوه بر اثبات اصل وجود امر ماورایی، برخی از صفاتش مانند رحمت، علم و آگاهی و احاطه به مخلوقات، حیات، حمکت، قدرت و... را نیز ثابت کرد. هرچند اثبات همین صفات نیز به نحو مطلق (عالم مطلق، قادر مطلق و...) توسط این برهان، بعید به نظر می‌رسد.

https://qabasat.iict.ac.ir/article_737916_22ac9b78b527092bca777b2d78185f59.pdf