فصلنامه علمی پژوهشی قبسات

فصلنامه علمی پژوهشی قبسات

مقایسه انسان‌محوری خودبنیاد و خدابنیاد و الزامات آنها با تأکید بر دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه سیاست، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه‌ اسلامی، قم، ایران.
2 دانش‌‌پژوه سطح چهار حوزۀ علمیه قم، دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد فلسفه دانشگاه شهید بهشتی تهران، ایران.
چکیده
اومانیسم یا به تعبیری انسان‌محوری خودبنیاد که هسته مرکزی مدرنیته غربی است و با سیطره فرهنگی‌اش در حال نفوذ در جوامع و سنت‌های دیگر می‌باشد، درواقع نظامی منسجم از مؤلفه‌های گوناگون فلسفی است. ضروری است موضع مشخص اسلام در مورد انگاره‌‌های آن و همچنین نگاه متفاوت این دین به جایگاه انسان مورد بررسی قرار گیرد. این مقاله که با روش توصیفی-تحلیلی به نگارش درآمده، در صدد آن است با تأکید بر دیدگاه‌های آیت‌الله خامنه‌ای به این مهم بپردازد. اومانیسم مدرن در اصلی‌ترین دیدگاه‌هایش در حوزه‌های معرفت‌شناسی-روش‌شناسی، هستی‌شناسی، انسان‌شناسی و ارزش‌شناسی فاصله‌ای عمیق با معارف و نظرگاه‌های اسلامی دارد و این نوع انسان‌محوری از نظرگاه اسلامی مردود می‌باشد. با ‌این حال به نظر می‌رسد در معارف اسلامی با مدل خاصی از انسان‌محوری روبه‌رو هستیم که البته در تمامی مبانی مهم فلسفی‌اش با اومانیسم مدرن متفاوت بوده، می‌توان درمقابل آن را انسان‌محوری خدابنیاد نام نهاد. هر کدام از این دو نگاه متفاوت به انسان در عرصه‌های سیاسی و حکومتی الزامات خاصی را به دنبال دارند و باید گفت گفتمان سیاسی خاص آیت‌الله خامنه‌ای یعنی مردم‌سالاری دینی نیز در چارچوب انسان‌محوری خدابنیاد است که تبیین‌پذیر‌ می‌گردد؛ همچنین این دو مدل از انسان‌محوری در ساحت علوم انسانی نیز ثمرات بنیادین متفاوتی دارند که سلباً و ایجاباً در وضعیت فعلی این دانش‌ها تأثیرگذار است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Comparison of Subjective and Theo-Centrist Humanism and Their Requirements with Emphasis on Ayatollah Khamenei's Point of View

نویسندگان English

Seyyed Sajjad Izdihi 1
Ahmad Ebrahimzadeh 2
1 Professor in the Department of Politics, Islamic Culture and Thought Research Institute, Qom, Iran.
2 Level Four Seminary Student of Qom, Master's Graduate in Philosophy from Shahid Beheshti University, Tehran. Iran
چکیده English

Subjective Humanism as the central core of Western modernity is a coherent system of various philosophical components, and with its cultural domination, it is infiltrating other societies and traditions. It is necessary to examine the specific position of Islam regarding its ideas as well as the different views of this religion on the position of man. This article, written with a descriptive-analytical method, aims to address this issue by emphasizing the views of Ayatollah Khamenei. Modern humanism, in its main views in the fields of epistemology-methodology, ontology, anthropology, and values, has a deep distance from Islamic teachings and viewpoints, and this type of humanism is rejected from the Islamic point of view. However, it seems that in Islamic education, we are facing a special model of humanism, which, of course, is different from modern humanism in all its important philosophical foundations, and it can be called theo-centrist humanism. Each of these two different views on human beings in the political and governmental arenas has specific requirements, and it must be said that Ayatollah Khamenei's special political discourse, i.e., religious democracy, is also based on the theo-centrist humanism, which can be explained. Also, these two models of humanism in the humanities have different fundamental results, which have a positive and negative impact on the current state of these sciences.

کلیدواژه‌ها English

Modern Humanism
Theo-Centrist Humanism
Ayatollah Khamenei
Religious Democracy
Islamic Humanities
  1. * قرآن کریم.

    1. آریان‌پور کاشانی، منوچهر (1387). بزرگ فرهنگ انگلیسی- فارسی پیشرو آریان‌پور. تهران: شرکت نشر الکترونیکی و اطلاع‌رسانی جهان رایانه امین.
    2. ایزوتسو، توشیهیکو (1361). خدا و انسان در قرآن. ترجمه احمد آرام، تهران: شرکت سهامی انتشار.
    3. بریجانیان، ماری، و رئیسی، طیبه‌بیگم (1373). فرهنگ اصطلاحات فلسفه و علوم اجتماعی. تدوینِ بهاء‌الدین خرمشاهی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
    4. ترخان، قاسم (1402). برآیند مبانی کلامی در علوم انسانی اسلامی. قم: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    5. توکلی، غلام‌حسین (1382). اومانیسم دینی و اومانیسم سکولار. پژوهش های فلسفی- کلامی، 18-17، 64-45.
    6. حسین‌زاده (یزدی)، محمد (1396). جستاری فراگیر در ژرفای معرفت‌شناسی. قم: انتشارات حکمت اسلامی.
    7. خامنه‌ای، سیدعلی (19/4/1374). بیانات در دیدار اعضای‌ شوراهای‌ فرهنگ‌ عمومی‌ استان‌ها.
    8. خامنه‌ای، سیدعلی (14/11/1376). گفت‌وشنود صمیمانه رهبر انقلاب با جمعی از جوانان و نوجوانان.
    9. خامنه‌ای، سیدعلی (12/9/1379). بیانات در دیدار کارگزاران نظام.
    10. خامنه‌ای، سیدعلی (14/3/1381). بیانات در مراسم سیزدهمین سالگرد رحلت امام خمینیŠ.
    11. خامنه‌ای، سیدعلی (18/11/1381). پیام به کنگره عظیم حج.
    12. خامنه‌ای، سیدعلی (1/4/1383). بیانات در دیدار جمعی از مسئولان جهاد دانشگاهی.
    13. خامنه‌ای، سیدعلی (3/10/1383). بیانات در دیدار با شوراى عالى حوزه.
    14. خامنه‌ای، سیدعلی (21/3/1384). بیانات در دیدار میهمانان مرکز جهانى علوم اسلامى.
    15. خامنه‌ای، سیدعلی (25/2/1386). بیانات در دیدار دانشجویان دانشگاه فردوسی مشهد.
    16. خامنه‌ای، سیدعلی (14/3/1386). بیانات در مراسم هجدهمین سالگرد رحلت امام خمینیŠ.
    17. خامنه‌ای، سیدعلی (27/2/1388). بیانات در دیدار استادان و دانشجویان کردستان.‌
    18. خامنه‌ای، سیدعلی (8/6/1388). بیانات در دیدار اساتید دانشگاه‌ها.
    19. خامنه‌ای، سیدعلی (28/7/1388). بیانات در دیدار جمعی از بانوان قرآن‌پژوه کشور.
    20. خامنه‌ای، سیدعلی (31/5/1389). بیانات در دیدار دانشجویان در یازدهمین روز ماه رمضان.
    21. خامنه‌ای، سیدعلی (14/6/1389). بیانات در دیدار اساتید دانشگاه‌ها.
    22. خامنه‌ای، سیدعلی (29/7/1389). بیانات در دیدار طلاب و فضلا و اساتید حوزه علمیه قم‌.
    23. خامنه‌ای، سیدعلی (2/8/1389). بیانات در دیدار جمعی از اساتید و فضلا و طلاب نخبه حوزه علمیه قم.
    24. خامنه‌ای، سیدعلی (10/9/1389). بیانات در نخستین نشست اندیشه‌های راهبردی با موضوع الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت.
    25. خامنه‌ای، سیدعلی (19/5/1390). بیانات در دیدار جمعی از دانشجویان.
    26. خامنه‌ای، سیدعلی (24/7/1390). بیانات در دیدار دانشجویان کرمانشاه.
    27. خامنه‌ای، سیدعلی (۱۸/12/1390). بیانات در دیدار اعضای مجلس خبرگان رهبری.
    28. خامنه‌ای، سیدعلی (23/7/1391). بیانات در دیدار جوانان استان خراسان شمالی.
    29. خامنه‌ای، سیدعلی (23/8/1391). بیانات در چهارمین نشست اندیشه‌های راهبردی.
    30. خامنه‌ای، سیدعلی (1/1/1392). بیانات در حرم مطهر رضوی.
    31. خامنه‌ای، سیدعلی (3/9/1395). بیانات در دیدار بسیجیان.
    32. خامنه‌ای، سیدعلی (20/3/1397). بیانات در دیدار جمعی از استادان، نخبگان و پژوهشگران دانشگاه‌ها.
    33. خامنه‌ای، سیدعلی (12/8/1397). بیانات در دیدار دانش‌آموزان و دانشجویان.
    34. خامنه‌ای، سیدعلی (21/1/1399). سخنرانی تلویزیونی به مناسبت ولادت حضرت امام زمان (عج).
    35. خامنه‌ای، سیدعلی (21/2/1399). بیانات در ارتباط تصویری با ستاد ملی مبارزه با کرونا.
    36. خامنه‌ای، سیدعلی (7/5/1399). پیام به مناسبت فرارسیدن ایام حج.
    37. خامنه‌ای، سیدعلی (10/5/1399). بیانات در سخنرانی تلویزیونی به مناسبت عید قربان.
    38. خامنه‌ای، سیدعلی (1398 «الف»). بیان قرآن: تفسیر سوره برائت. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، انتشارات انقلاب اسلامی.
    39. خامنه‌ای، سیدعلی (1398 «ب»). نهج البلاغه: شرح بخش‌هایی از نهج‌البلاغه. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، انتشارات انقلاب اسلامی.
    40. خسروپناه، عبدالحسین (1393). در جستجوی علوم انسانی اسلامی(1): تحلیل نظریه‌های علم دینی و آزمون الگوی حکمی- اجتهادی در تولید علوم انسانی اسلامی. قم: دفتر نشر معارف (وابسته به نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها).
    41. دیویس، تونی (1378). اومانیسم. ترجمه عباس مخبری. تهران: نشر مرکز.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             
    42. زرشناس، شهریار (1392 «الف»). درباره‌ دموکراسی. قم: دفتر نشر معارف (وابسته به نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها).
    43. زرشناس، شهریار (1392 «ب»). مبانی نظری غرب مدرن. قم: دفتر نشر معارف (وابسته به نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها).
    44. زرشناس، شهریار (1394). تأملاتی در نقد علوم انسانی؛ کتاب اول، علوم انسانی در ترازوی نقد. تهران: انتشارات بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق†.
    45. زرشناس، شهریار (1۴۰۱). واژه‌نامه سیاسی- فرهنگی. قم: دفتر نشر معارف (وابسته به نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها).
    46. شریفی، احمدحسین (1402). مبانی علوم انسانی اسلامی. تهران: مرکز پژوهش‌های علوم انسانی اسلامی صدرا.
    47. صادقی، رضا (1386). «مقدمه مترجم». در: بازگشت به مبناگرایی سنتی‌. (ویراستار: مایکل آر. دپاول، ترجمه رضا صادقی، قم: پژوهشگاه علوم وفرهنگ اسلامی.
    48. صادقی، رضا (1384). نمرود مدرن؛ نگاهی به نظریه جهان‌سازی نلسون گودمن. معرفت فلسفی، 9، 125-146.
    49. گلشنی، مهدی (1395). خداباوری و دانشمندان معاصر غربی: چالش‌ها و تبیین‌ها. تهران: انتشارات کانون اندیشه‌جوان.
    50. گلشنی، مهدی (1398). علم و دین در افق جهان‌بینی توحیدی. تهران: انتشارات دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی.
    51. لگنهاوزن، محمد [گری کارل] (1397، 20 اسفند). امکان اومانیسم اسلامی به روایت محمد لگنهاوزن؛ اومانیسم سکولاریسم نیست. روزنامه اعتماد، ۱۵.
    52. مشکات (بیات)، عبدالرسول و دیگران (1390). فرهنگ واژه‌ها: درآمدی بر مکاتب و اندیشه‌های معاصر. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)؛ قم: مؤسسه اندیشه و فرهنگ دینی.
    53. مصباح، مجتبی، و محمدی، عبدالله (1396). معرفت‌شناسی: سلسله دروس مبانی اندیشه اسلامی1. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ.
    54. نبویان، سیدمحمود (1393). جستارهایی در باب دین و دنیای مدرن. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ.
    55. نصر، سیدحسین (1381). اسلام وتنگناهای انسان متجدد. ترجمه انشاءالله رحمتی، تهران: دفتر پژوهش و نشر سهروردی.
    56. همازاده ابیانه، مهدی (1392). پارادایم حاکم بر فلسفه ذهن معاصر. فصلنامه روش‌شناسی علوم انسانی، 77، 64-39.

     

    1. Blackburn, Simon (2005). The Oxford Dictionary Of Philosophy. OUP Oxford.
    2. Copson, Andrew (2015). What is humanism. In: The Wiley Blackwell handbook of humanism, Blackwell, 1-33.‏
    3. Davies, Tony (1997). Humanism. London: Routledge.
    4. Goldman, Alvin I. & McGrath, Matthew (2015). Epistemology: A Contemporary Introduction. Oxford: Oxford University Press.
    5. Haas, W. P. (2002). Humanism, Secular. In: The New Catholic Encyclopedia, vol.7. Thomas Carson (ed.), 2nd Edition. Detroit: Gale Research Inc, 194-198.
    6. Hedberg, Trevor & Huzarevich, Jordan (2017). Appraising Objections to Practical Apatheism. Philosophia, 45, 257–276.
    7. Lamont, Corliss (1997). The Philosophy Of Humanism. New York: Humanist Press.
    8. Landau, Iddo (1997). Why has the Question of the Meaning of Life Arisen in the Last Two and a Half Centuries?. Philosophy Today. 41 (2), 263-269.
    9. Ong, W. J. (2002). Humanism. In: The New Catholic Encyclopedia.7, Thomas Carson (ed.), 2nd Edition, Detroit: Gale Research Inc, 182-193.
    10. Papineau, David (2023). Naturalism. In: The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Edward N. Zalta & Uri Nodelman (eds.), Fall 2023 Edition. URL =
    11. <https://plato.stanford.edu/archives/fall2023/entries/naturalism/>.
    12. Parkinson, Daniel S. (1977). Paideia, Humanitas and Modern Humanism: Some Pertinent Questions. Educational Studies. 8 (1), 29-35.
    13. Schwandt, Thomas A. (2007). The SAGE Dictionary of Qualitative Inquiry. 3 ed. s.l.: SAGE Publications.