فصلنامه علمی پژوهشی قبسات

فصلنامه علمی پژوهشی قبسات

مراتب دین و دین‌ورزی بر اساس آرای سیدحیدر آملی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
عطیه زندیه 1
معصومه عامری 2
1 استادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران.
2 دانش‌آموخته‌ی دکتری کلام اسلامی از دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران.
10.22034/qabasat.2024.1972497.2151
چکیده
سیدحیدر آملی به عنوان یکی از پیشگامان عرفان شیعی، از دین حنیف یا اسلام سخن می‌گوید که حقیقت واحد تمام ادیان است. وی برای این دین واحد الهی، در وهله اول و برای اهل آن، در مرتبه ثانی مراتبی قایل است؛ لذا به‌ اعتباری دین را به دو بخش «ظاهر» و «باطن» و به‌ اعتباری دیگر به سه بخش «شریعت»، «طریقت» و «حقیقت» تقسیم می‌کند. این مقاله در نقد و بررسی اِعمال این تقسیم‌بندی در تمامی حوزه‌های مرتبط با دین مانند مراتب دین‌ورزی، مراتب دین‌ورزان، مقامات علمای دینی و منابع معرفت دینی برآمده است. دغدغه سید‌حیدر این است که با ذومراتب نشان‌دادن دین و دین‌ورزی، میان اندیشه‌های شرعی یا فقهی و عرفانی و همچنین میان شیعیان دوازده‌امامی و عرفای راستین، هماهنگی و آشتی برقرار کند. بر این اساس در این مقاله به این نکته می‌رسیم که حقیقت دین، حقیقتی واحد است با مراتب تشکیکی و طولی که غیر‌قابل انفکاک از یکدیگرند و هر مرتبه، مکمل مرتبه دیگر است. روش تحقیق در این مقاله از این جهت که به موضوعی اندیشه‌ای و معرفتی می‌پردازد و به روش استدلال و تحلیل عقلانی مبادرت می‌ورزد، بنیادین و نظری است.
واژگان کلیدی: سیدحیدر آملی، دین، دین‌ورزی، شریعت، طریقت، حقیقت.
کلیدواژه‌ها
سیدحیدر آملی
دین
شریعت
طریقت
حقیقت

موضوعات

عنوان مقاله English

Levels of Religion and Religious Practice Based on the Views of Seyyed Haydar Amoli

نویسندگان English

Atieh Zandieh 1
Masoumeh Ameri 2
1 Assistant Professor in the Department of Philosophy and Islamic Wisdom at Shahid Motahari University, Tehran, Iran.
2 PhD graduate in Islamic Theology from Shahid Motahari University, Tehran, Iran.
چکیده English

Degrees of Religion and Religiosity based on Sayyid Ḥaydar Āmulī’s Opinions
As one of the pioneers of Shīʿī ʿirfāni, Sayyid Ḥaydar Āmulīspeaks of the ḥanīf religion or Islam, which is the unit truth of all religions. According to his opinion, this unit of divine religion, in the first place, and its religious people, in the second place, has a hierarchy; Therefore, On the other hand, this religion can be divided into two parts the outward (ẓāher) and the inner (bāṭen) and on the other hand, it is divided into three parts sharī'ah, ṭarīqa and ḥaqīqa. This paper aims to criticize and investigate the application of this division in all areas related to religion, such as levels of religiosity, levels of religious people, authorities of religious scholars, and sources of religious knowledge. Sayyid Ḥaydar Āmulī’s concern is to establish harmony and reconciliation between sharī'ah or fiqh and ʿirfān, as well as between the Twelve Imams of Shia and the true sapients (ʿārifīn), by showing the different levels of religion and religiosity. Based on this, in this article, we come to the point that the truth of religion is a unity truth with levels of gradation and length that are inseparable from each other and each level complements the other level. The method of the research in this article is fundamental and theoretical in that it deals with a thought and epistemological issue and uses the method of rational reasoning and analysis.

کلیدواژه‌ها English

Keywords: Sayyid Ḥaydar Āmulī
Religion
Religiosity
Sharī'ah
Tarīqa
Haqīqa

  1. * قرآن کریم.

    1. آملی، حیدر بن علی (1362). أسرار الشریعة و أطوار الطریقة وأنوار الحقیقة. مقدمه و تصحیح محمد خواجوی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
    2. آملی، حیدر بن علی (1367). المقدمات من کتاب نص النصوص فی شرح فصوص الحکم. چ2، تصحیح: هانری کربن و عثمان اسماعیل یحیی، تهران: توس.
    3. آملی، حیدر بن علی (1383). أنوار الحقیقة و أطوار الطریقة و أسرار الشریعة. چ1، شرح محسن موسوی تبریزی، قم: نورعلی نور.
    4. آملی، حیدر بن علی (1428ق). تفسیر المحیط الأعظم و البحر الخضم فی تأویل کتاب الله العزیز المحکم. ج1 و3 و6، چ4، تحقیق محسن موسوی تبریزی، قم: نورعلی ‌نور.
    5. آملی، حیدر بن علی (1426ق). جامع الأسرار و منبع الأنوار. چ1، تصحیح هانری کربن و عثمان اسماعیل یحیی، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
    6. ابراهیمیان آملی، یوسف (1381). جلوه دلدار: ترجمه جامع الأسرار و منبع الأنوار. چ1، تهران: رسانش.
    7. ابن‌ابی‌جمهور، محمد ‌بن زین‌الدین (1403ق). عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة. ج4، چ1، تحقیق مجتبی عراقی، قم: مؤسسه سیدالشهدا†.
    8. ابن‌بابویه، محمد بن علی (1364). ثواب الأعمال و عقاب الأعمال. قم: الشریف الرضی.
    9. ابن‌حیون، نعمان بن محمد (1409ق). شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار. ج2، چ1، تحقیق محمد حسینی جلالی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
    10. اربلی، علی بن عیسی (1381ق). کشف الغمة فی معرفة الأئمة. ج1، چ1، تبریز: بنی‌هاشمی.
    11. بحرانی، هاشم بن سلیمان (1415ق). البرهان فی تفسیر القرآن. ج2، چ1، تحقیق بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی، قم: مؤسسة البعثة.
    12. تبریزی، خدیجه (1395). گوهر و صدف دین از دیدگاه عارفان مسلمان و سنت‌گرایان استعلایی (با تأکید بر دیدگاه سیدحیدر آملی و فریتیوف شووان). رساله دکتری کلام–فلسفه دین و مسائل جدید کلامی، دانشگاه قم.
    13. حر عاملی، محمد بن حسن (1425ق). إثبات الهداة بالنصوص والمعجزات. ج3، چ1، تصحیح علاءالدین اعلمی، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
    14. خدایاری، علی‌نقی، و پوراکبر، الیاس (1390). تاریخ حدیث شیعه در سده‌های هشتم تا یازدهم هجری، چ2، قم: سازمان چاپ و نشر دار الحدیث.
    15. دشتی، محمد (1382). ترجمه نهج‌البلاغه. چ15، قم: مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین†.
    16. دیلمی، حسن بن محمد. (1371). إرشاد القلوب. ج1، چ1، قم: الشریف الرضی.
    17. شاذان قمی، شاذان بن جبریل (1363). الفضائل لإبن شاذان. چ2، قم: الشریف الرضی.
    18. صفار، محمد بن حسن (1404ق). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمدˆ. چ2، تصحیح محسن بن عباسعلی کوچه‌باغی، قم: مکتبة آیةالله العظمی المرعشی النجفی.
    19. طباطبایی، محمدحسین (1430ق). نهایة الحکمة. ج1، چ5، تحقیق و تعلیق عباسعلی زارعی سبزواری، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
    20. فتال نیشابوری، محمد بن احمد (1375). روضة الواعظین. ج1، چ2، قم: الشریف الرضی.
    21. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی (1379). تفسیر الصافی. ج2، چ3، تصحیح حسین اعلمی، تهران: مکتبة الصدر.
    22. قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا (1368). تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب. ج4، چ1، تحقیق حسین درگاهی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات.
    23. کبیر، یحیی (1394). دین‌پژوهی عرفانی: شرح، نقد و بررسی أسرار الشریعة عارف بزرگ شیعی سیدحیدر آملی، ج1، چ1، قم: یحیی کبیر.
    24. کوفی، محمد بن سلیمان (1423ق). مناقب امیرالمؤمنین†. ج2، چ1، تحقیق محمدباقر محمودی، قم: مجمع احیای فرهنگ اسلامی.
    25. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1403ق). بحار الأنوار الجامعة لِدُرَر أخبار الأئمة الأطهار‰، ج2، 56 و89، چ2، بیروت: مؤسسة الوفاء.

     

    References:

    1. The Holy Quran.
    2. Amoli, H. (1983). Asrar al-Sharia and Atwar al-Tariqa and Anwar al-Haqiqah. Bicha, introduction and correction: Mohammad Khajawi, Tehran: Institute of Cultural Studies and Research.
    3. Amoli, H. (1988). Introductions from the book Text of the texts in explaining the chapters of wisdom. second edition, corrected by Henry Carbon and Osman Ismail Yahya, Tehran:Toos.
    4. Amoli, H. (2004). Lights of reality, rules of route, and secrets of Sharia. First edition, Expl: Mohsen Mousavi Tabrizi, Qom: Noor Ala Noor.
    5. Amoli, H. (2007). Interpretation of the Great Ocean and the Vast Sea in the Interpretation of the Perfect Book of the Almighty and Sublime God. Vol.1, 3, and 6, fourth edition, research: Mohsen Mousavi Tabrizi, Qom:Noor Ala Noor.
    6. Amoli, H. (2005). Collector of secrets and source of lights. First Edition, corrected by Henry Carbon and Osman Ismail Yahya, Beirut: Arab History Institute.
    7. Ebrahimian Amoli, Y. (2002). Manifestation of Loved One: translation of Jame al-Asrar and Manba al-Anwar, first edition. Tehran: Rasanesh.
    8. Ibn Abi Jomhur, M. (1983). The highest nights in religious hadiths. Vol.4, First edition, research: Mojtaba Iraqi, Qom: Sayyed al-Shohada's Institute.
    9. Ebn Babveih, M. (1985). Reward of Actions and Consequence of Actions. Bicha, Qom: Al-Sharif al-Razi.
    10. Ebn Hayyoun, N. (1988). Sharh al-Akhbar fi Fazael al-Aemmah al-Athar. Vol.2, first edition, research: Mohammad Hosseini Jalali, Qom: Al-Nashr al-Islami Publication Institute.
    11. Erbali, A. (1961). Kashf al-Ghamma fi Marefah al-Aemmah. Vol.1, first edition, Tabriz: Banihashemi.
    12. Bohrani, H. (1994). al-Borhan fi Tafsir al-Quran. Vol.2, first edition, research: Be’sat Foundation, Islamic Research Department, Qom: Al- Be’sat Institute.
    13. Tabrizi, Kh. (2016). Gem and Shell of Religion from the Viewpoint of Muslim Mystics and Transcendental Traditionalists (with emphasis on the viewpoint of Seyyed Heidar Amoli and Fritiov Shovan). Ph.D. Thesis of Theology-Philosophy of Religion and New Theological Issues, University of Qom.