فصلنامه علمی پژوهشی قبسات

فصلنامه علمی پژوهشی قبسات

فطرت و امور فطری در کلام و علوم شناختی دین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه کلام اسلامی و الهیات جدید پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
10.22034/qabasat.2024.717818
چکیده
براساس مباحث کلامی، روح انسان دارای ویژگی خاصی است. با نگاهی به معنای خاص فطرت (فطرت به معنای بخشی از ساختار وجودی انسان) و صدق ویژگی‌های سه‌گانه (اکتسابی نبودن، فراگیری و زوال‌ناپذیری) اموری در بُعد ادراکات، گرایش‌ها و توانش‌ها، فطری و براساس آن خدا و امور اخلاقی و ... واقعی دانسته می‌شوند.
برخی داده‌های علوم شناختی در تضاد آشکار با این مبنا است. نوشتار پیش‌رو، به منظور دفاع از رکن اساسی تولید علوم انسانی اسلامی، به چهار محور از امور فطری پرداخته و از ناحیه دو علم کلام و علوم شناختی آن‌ها را بررسی و ضمن اثبات فطری بودن این امور، اقتضائات آن‌ها را براساس روش بهترین تبیین و همچنین برهان تضایف، تبیین کرده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Fitra and Fitriat in Theology and Cognitive Sciences of Religion

نویسنده English

ghasem tarkhan
Associate Professor of Islamic Word and New Theology at the Research Institute of Culture and Islamic Thought
چکیده English

According to theological discussions, the human mind has special characteristics. Looking at the special meaning of fitra (fitra means a part of the human being's structure) and the triple characteristics (non-acquired, comprehensive, and indestructible), things in the dimension of perceptions, tendencies, and abilities are fitri, and based on that, God and moralities and... are real.
Some cognitive science data are in clear contradiction with this premise. In order to defend the fundamental pillar of the production of Islamic humanities, this paper deals with four axes of fitriat and examines them from the two aspects of theology and cognitive sciences, while proving that these are fitri, it has explained their requirements based on the method of the best explanation as well as the proof of ambiguity.

کلیدواژه‌ها English

Having a Fitra of Human
Intuitive Theism
Cognitive Science of Religion
Best Explanation
Addition
  1. * قرآن

    * نهج‌البلاغه

    ابن‌فارس (1404ق). معجم مقاییس اللغه. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی‌.

    اجتهادیان، حسین (1401). خطای استدلال از راه بهترین تبیین و استفاده از آن در رقابت میان تبیین علمی و الهیاتی. مجله پژوهش‌های علم و دین. ش1، ص3-26.

    اصغری، محمدجواد (1398). اثبات وجود خدا از طریق استنتاج بر مبنای بهترین تبیین (تقریر سوئین برن). فصلنامه تحقیقات کلامی. ش27، ص65-84.

    بیابانکی، سیدمهدی (1398). رابطه متافیزیک و علوم شناختی: نقدی بر متافیزیک طبیعی‌شده آلوین گولدمن؛ فصلنامه متافیزیک. ش28، ص49-66.

    پورمحمدی، نعیمه و میثم فصیحی‌رامندی (1400). گشایش معمای ایدة «خداباوری شهودی» و وجود پرشمار خداناباوران: پژوهشی در علوم شناختی دین. فلسفه دین.ش37، ص۲۰۷-۲۲۶.

    پورمحمدی، نعیمه (1400). استدلال به روش بهترین تبیین به سود وجود حیات پس حیات پس از مرگ براساس تحلیل قوة ذهن‌مندانگاری در علوم شناختی دین. فلسفه دین. دوره ۱۸، ش۴، ص۵۱۹-۵۳۹.

    پورمحمدی، نعیمه (1402). علوم شناختی دین. تهران: نشر کرگدن.

    ترخان، قاسم (1402). برآیند مبانی کلامی در علوم انسانی اسلامی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

    ترخان، قاسم (1396). درآمدی بر مبانی کلامی علم دینی با تأکید بر علوم انسانی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

    ترخان، قاسم (1401). تأملی در گونه‌های ارتباط علوم شناختی با علم کلام. ذهن، ش91، ص5-41.

    جوادی‌آملی، عبدالله (1384). فطرت در قرآن (تفسیر موضوعی قرآن‌کریم)، ج 12. ترجمه محمدرضا مصطفی‌پور. قم: نشر اسراء.

    جوادی‌آملی، عبدالله (1375). تبیین براهین اثبات وجود خدا. قم: مرکز نشر اسراء.

    جونز، جیمز دبلیو (1401). آیا علم می تواند پرده از راز این دین بردارد؟ مباحثه‌ای در علوم‌شناختی. ترجمه صالح طباطبایی. تهران: انتشارات لوگوس.

    جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد (1407ق)، الصحاح (تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت: دارالعلم للملایین.

    حیدری، سید رائد (1422ق). المقرر فی توضیح منطق المظفر. قم: منشورات ذوی القربی.

    خوانسارى، محمد (1376). فرهنگ اصطلاحات منطقى. تهران: پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى‌‌.

    راغب‌اصفهانی، حسین‌بن‌محمد (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. تحقیق صفوان عدنان داودی. بیروت: دارالعلم الدار الشامیه.

    صدرالدین‌شیرازى، محمد بن ابراهیم (1981م). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعه. بیروت: دار احیاء التراث العربی.

    طباطبایى، سیدمحمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.‏

    طباطبایى، سیدمحمدحسین (1387) تعالیم اسلام. قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم).

    طباطبایى، سیدمحمدحسین (1378). شیعه در اسلام (طبع قدیم). قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامى.‏

    طباطبایى، محمدحسین (1416ق). نهایة الحکمة.؛ قم: موسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم‏.

    فرندنبرگ، جی و سیلورمن، گوردون (1388). علوم‌شناختی مقدمه‌ای بر مطالعه ذهن. ترجمه محسن افتاده‌حال [و دیگران]، تهران: موسسه آموزشی و تحقیقاتی صنایع دفاعی، مرکز آینده پژوهی علوم و فناوری دفاعی.

    قائمی‌نیا، علیرضا (1402). دین و مدل‌های فرهنگی. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.

    لوی‌برول، لوسین (1393). کارکردهای ذهنی در جوامع عقب مانده. ترجمه یدالله موقن. تهران: هرمس.

    محمدرضایی، محمد (1383). الاهیات فلسفی. قم: بوستان کتاب.

    مطهری، مرتضی (1396). جامعه و تاریخ در قرآن، ج۲. تهران: صدرا.

    مطهرى، مرتضى (1384). مجموعه آثار. تهران: صدرا.

    موحدابطحی، سیدمحمدتقی (1393). استنتاج از راه بهترین تبیین. سایت پژوهه. ۲۴ آبان 1393.

    موسوی‌خمینى، روح‏الله (1380). شرح چهل حدیث (اربعین حدیث). قم: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى

    موقن، یدالله (1389). لوسین لوی‌برول و مسأله ذهنیت‌ها. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.

    موقن، یدالله (1383). لوسین لوی برول و مسئله ذهنیت‌ها. فصلنامه ناقد، شماره 3 ، ص12_35.

    واسطی‌زبیدی‌حنفی (بی‌تا). تاج العروس من جواهرالقاموس. بیروت: دارالفکر.

    Abalogu , M. Divine & Okolo, Ekenedilichukwu. A. (2020). An Assessment of the Early Theories of Religion by Edward B. Tylor, James G. Frazer, Sigmund Freud and Their Nexus with Cognitive Theorizing . International Journal of Religion & Human Relations, Volume 12 No. 1, p.48-66

    Barrett, J. (2004). Why Would Anyone Believe in God?. Lanhan, MD: Altamira Press.

    Barrett, J. (2007). "Cognitive Science of Religion: What Is It and Why Is It? ". Religion Compass 1/6,pp.768-786

    Barrett, J. (2011). "Cognitive Science, Religion and Theology: from Human Minds to Divine Minds". in: Minds, West Conshohocken, PA: Templeton Press.

    Bechet , Bechtel & William, Graham & George, Blackwell, (1999), Blackwell Companion to Cognitive science. Blackwell.

    Bloom, p. (2007). "Rrligion is Natural". in: Developmental Science. 10,p.p147-151.

    Dawkins, Richard. (2006). The God Delusion. Boston, MA: Houghton Mifflin.

    Dennett, Daniel. (2006). Breaking the Spell: Religion as a Natural Phenomenon. New York: viking.

    Goldman, A. (2012), "A moderate approach to embodied cognitive science". Review of Philosophy and Psychology 3,pp.71-88.

    Goldman, A. (2015), "Naturalizing metaphysics with the help of cognitive science". in Oxford Studies in Metaphysics 9, pp.171-216.

    Green, David W. &Others, (1996) Cognitive Science an Introduction. Blackwell Publishers.

    Kant, Emanuel. (1952). "The Critique of practical Reason" T.K, Abbott (Trams), in Great Books of the Western World, Vol. 42, R. M, Hutchins (Ed.), Chicago, Encyclopedia Britannica Inc.

    1. Braddock. (2018). "An Evidential Argument for Theism from the Cognitive Science of Religion". in New Developments in the Cognitive Science of Religion The Rationality of Religious Belief by Hans van Eyghen and Rik Peels Gijsbert van den Brink Editors, Springer, chap. 10, pp.171-199.

    Norenzayan. A & Gervais, Will M.(2012). "The origins of Rrligious Disbelief". in: Trends in cognitive Science, 17, pp.20-25.

    Schaffer, J. (2016) "Cognitive Science and Metaphysics". in Kornblith H. and McLaughlin Brian P. (eds), Goldman and His Critics, Oxford: John Wiley & Sons: pp.337-365

    Shore, Bradd. (1996). Cutural in Mind. New York: Oxford University Press.

    Wasserman,Edward. (1999). "Behaviorism". in: The MIT Encyclopedia ofthe Cognitive Sciences, Edited by: Robert A. Wilson,Frank C. Keil,MitPress.

    White.C. (2021). An Introduction to the Cognitive Science of Religion Connecting Evolution. Brain, Cognition and Culture. Routledge.