فصلنامه علمی پژوهشی قبسات

فصلنامه علمی پژوهشی قبسات

واکاوی مقومات علم‌شناختی دانش آینده‌پژوهی اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری الهیات و معارف اسلامی دانشگاه امام صادق (ع)، تهران. ایران.
2 عضو هیئت علمی مرکز آینده‌پژوهی دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی و تحقیقات راهبردی، تهران. ایران.
10.22034/qabasat.2025.2029256.2318
چکیده
گسترش رویکرد آینده‌پژوهی اسلامی و ظهور دیدگاه‌ها و نظریات متعدد در این زمینه، این دغدغه را ایجاد می‌کند که آینده‌پژوهی اسلامی چنانچه بخواهد به‌مثابه یک دانش اجتماعی روشمند، متکفل تصویرپردازی از آینده مبتنی بر فرهنگ اسلامی و بومی باشد، باید بر اساس ضوابط و معیارهای علم‌شناسی سامان یابد. این پژوهش مبتنی بر روش مطالعه اسنادی، مرور سیستماتیک و توصیف و تحلیل دیدگاه‌ها و آثار صاحب‌نظران حوزه آینده‌پژوهی اسلامی، بر اساس دو مبنای «علم‌شناسی منطقی» و «رئوس ثمانیه» و با الهام از چارچوب شناختی ـ هنجاری سورل، به تطبیق و نسبت‌سنجی دیدگاه‌ها و آثار مذکور با معیارهای معرفی‌شده در این دو سنت علم‌شناسی مسلمین پرداخته است. بر این اساس آینده‌پژوهی اسلامی چنانچه بخواهد به‌مثابه یک دانش معرفی شود باید دربردارنده هیئتی جامع و منسجم از بنیان‌های فلسفی، مبادی‌ تصدیقی و اصول موضوعه، تعریف و ماهیت، موضوع، مسائل اصلی، غرض، روش‌شناسی و روش باشد. یافته‌های حاصل از مرور آثار حوزه آینده‌پژوهی اسلامی نشان می دهد که علی‌رغم وجود دیدگاه‌های مختلف، هر یک از این آثار به‌نحوی بر برخی از معیارهای علم‌شناسی منطبق بوده و بنیان‌، موضوع، غایت، نظام دانایی، نظام گرایشی و روش‌شناسی واحدی بر این آثار حاکم است. وجود چنین ویژگی‌هایی در مطالعات آینده‌پژوهی اسلامی، تصویری نسبتاً ‌منسجم از یک حوزه دانشی را در مرحله پیشادانش نشان می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Investigation into the Epistemological Foundations of Islamic Future Studies

نویسندگان English

Majid Mohammadlu 1
Mahdi Ahmadian 2
1 PhD Candidate in Theology and Islamic Studies, Imam Sadiq University, Tehran, Iran.
2 Faculty Member, Center for Futures Studies, Supreme National Defense University and High Institute for Strategic Research, Tehran, Iran.
چکیده English

The expansion of the Islamic future studies approach and the emergence of various perspectives and theories in this field raises the concern that if Islamic future studies aim to function as a systematic social science responsible for envisioning the future based on Islamic and Indigenous culture, it must be structured according to epistemological principles and criteria. This research, based on document analysis, systematic review, and the description and investigation of the viewpoints and works of scholars in the field of Islamic future studies, employs two epistemological foundations-“logical epistemology” and the eight vertices (ro'us thamaniyah)-and inspired by Sorel’s cognitive-normative framework, compares and aligns these views and works with the introduced criteria from these two Muslim epistemological traditions. Accordingly, if Islamic future studies are to be introduced as a science, they must encompass a comprehensive and coherent structure of philosophical foundations, ratification principles, axioms, definition and nature, subject, main issues, purpose, methodology, and methods. Findings from reviewing the works in Islamic future studies indicate that despite the existence of various viewpoints, each of these works conforms in some way to certain epistemological criteria, and a unified foundation, subject, purpose, knowledge system, orientation system, and methodology dominate these works. Such characteristics in Islamic future studies depict a relatively coherent image of a discipline at the pre-scientific stage.



این تحقیق ، بر اساس تجزیه و تحلیل اسناد ، بررسی سیستماتیک ، و توضیحات و بررسی دیدگاه ها و آثار محققان در زمینه مطالعات آینده اسلامی ، از دو پایه معرفت شناختی استفاده می کند-"معرفت شناسی منطقی" و هشت رئوس (Ro'us thamaniyah)-و الهام گرفته از این اپیستهای Sorel ، دوقلوهای شناختی از ساختار ، مقایسه و آثار را با هم آثار و آثار آثار آثار و آثار آثار و آثار آثار می کنند. سنت ها
 

کلیدواژه‌ها English

Islamic Social Science
Islamic Futures Studies
Logical Epistemology
Ru'us al-Thamaniyya (Eight Principles)
Cognitive-Normative Framework
  1. * قرآن کریم

    1. ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1383). رساله منطق دانشنامه علائی. همدان:‌ دانشگاه بوعلی.
    2. احمدی‌آشتیانی، فرهاد و ماهاد آب‌روشن (1401). سیر تطور «حزب‌الله» در سیاق آیه ولایت؛ تصویری از آینده پیش‌روی انقلاب اسلامی. پژوهش‌های انقلاب اسلامی. ش40. ص169-188.
    3. احمدی‌آشتیانی، فرهاد و مهدی احمدیان (1401). تصویرپردازی از آینده بیداری اسلامی بر اساس ماجرای طالوت در قرآن. مطالعات بیداری اسلامی. ش25. 109-132.
    4. احمدیان، ذوالفقارزاده و محمدمهدی مهدی (1398). درآمدی بر آینده‌اندیشی قرآنی: باورهای بنیادین، الگوهای رفتاری و رهنمودهای پژوهشی. تهران: دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی.
    5. اصفهانی‌، محمدحسین (1409ق). بحوث‌ فی‌الاصول‌. قم:‌ مؤسسة‌النشرالاسلامی.
    6. افضلی، علیرضا و رضا محمدرضابیکی (1399). سنت‌پژوهی: رویکردی نوین در آینده‌پژوهی (نظام سنت رزق). اندیشه مدیریت راهبردی (اندیشه مدیریت). ش27. ص1-46.
    7. افضلی، علیرضا و علی‌اصغر پورعزت و علیرضا گودرزی (1396). سنتپژوهی؛ رویکردی نوین به آیندهپژوهی مهدویت. مشرق موعود، ش44. ص255-283.
    8. اوجبی، علی (1395). دانشنامه جهان اسلام (اصول هشت‌گانه در مقدمه‌نویسى بر آثار علمى). قابل‌دسترسی: https://rch.ac.ir/article/Details/14450
    9. باربور، ایان (1379). علم و دین. ترجمه بهاءالدین خرمشاهی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
    10. پدرام، عبدالرحیم (1392). چیستی آینده‌پژوهی اسلامی و راهبردهای تحقق آن. قزوین: دانشگاه بین‌المللی امام خمینی.
    11. جوادی‌آملی، عبدالله (1389). ویژگی‌های فلسفه و نسبت آن با علوم. حکمت اسرا. ش5. ص7-20.
    12. حقیقت، سیدصادق (1391). روش‌‌شناسی علوم سیاسی. قم: دانشگاه مفید.
    13. خزایی، حسین (1393). مبانی روش‌شناسی آینده‌پژوهی در قرآن. رساله دکتری. قزوین: دانشگاه بین‌المللی امام خمینی.
    14. خسروپناه، عبدالحسین (1385). فلسفه فلسفه اسلامی. قبسات. ش39و40. ص173-195.
    15. خویی، سیدابوالقاسم (1368). أجودالتقریرات. قم: کتاب‌فروشی مصطفوی.
    16. ذوالفقارزاده، محمدمهدی و مهدی احمدیان و امیرحسین محیط (1398). مبانی نظری آینده‌نگری آیاتی؛ آیت‌پژوهی از منظر سوره جاثیه. تهران: دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی.
    17. صدر، محمدباقر (1434ق). المدرسةالقرآنیة. قم: دارلکتب‌‌الاسلامیة.
    18. طوسی، خواجه‌‌نصیرالدین (1361). اساس‌‌الاقتباس. تصحیح مدرس رضوی. تهران: دانشگاه تهران.
    19. عیوضی، محمدرحیم و عبدالرحیم پدرام (1393). امکان‌پذیری و چگونگی تحقق آینده‌پژوهی اسلامی. مشرق موعود. ش29. ص79-112.
    20. فتحعلی‌خانی، محمد (1396). روش و روش‌شناسی در علوم انسانی اسلامی چارچوبی برای تحلیل و ارزیابی نظریه‌های علم دینی و علوم انسانی اسلامی. قبسات. ش89. ص153-179.
    21. کاپلستون، فردریک (1370). تاریخ فلسفه (فیلسوفان انگلیسی). ترجمه امیرجلال‌الدین اعلم. تهران: سروش.
    22. کارگر، عبدالرحیم (1388). آینده‌پژوهی مهدوی. انتظار موعود. ش 28. ص65-106.
    23. لازی، جان (1362). درآمدی تاریخی به فلسفه علم. ترجمه علی پایا. تهران:‌ مرکز نشر دانشگاهی.
    24. محمدخلیفه، عبداللطیف (1378). بررسی روان‌شناختی تحول ارزش‌ها. ترجمه سیدحسین سیدی، مشهد: آستان قدس رضوی.
    25. محمدلو، مجید و محمد آقایی (1401). بنیان‌های هستی‌شناختی و انسان‌شناختی آینده‌پژوهی مرسوم. آینده‌‌پژوهی راهبردی. ش1. ص141-160.
    26. مطهری، مرتضی (1388). کلیات علوم اسلامی؛ منطق و فلسفه. تهران: صدرا.
    27. مفتونی، نادیا و فرامرز قراملکی (1383). رهیافت‌های دانشمندان مسلمان در علم‌شناسی. مقالات و بررسی‌ها. دفتر 75 (2). ص39-59.
    28. منطقی، محسن و محسن الویری و جعفر رحمانی و رضا ابروش (1397). ارائه مدل مفهومی روش‌شناسی آینده‌پژوهی اسلامی. مدیریت فرهنگ سازمانی. ش50. ص951-972.
    29. Bell, Wendell (2003). “Foundations of Futures Studies (2nd edition)”. Volume (1). New Brunswick. USA: Transaction.
    30. Surel, Yves (2000). “The role of cognitive and normative frames in policy-making”. Journal of European Public Policy. Volume (7). 495-512.