فصلنامه علمی پژوهشی قبسات

فصلنامه علمی پژوهشی قبسات

تأثیر نفی علت غایی در علم سکولار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عبدالله محمدی
استادیار کلام، موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، ایران.
10.22034/qabasat.2025.728729
چکیده
علم سکولار مبانی فلسفی متعددی دارد. از جمله مبانی هستی­شناختی آن، نفی علت غایی و غلبه رویکرد مکانیکی نسبت به انسان و جهان است. مسئله اصلی این مقاله آن است که تأثیر این مبنا را در فرایند سکولارشدن علوم جدید بررسی کند. این مقاله که با روش توصیفی-تحلیلی سامان یافته است، نشان می­دهد کنارنهادن علت غایی، مهم­ترین تأثیر را در علم سکولار داشته است. با آنکه بسیاری از دانشمندان مدرن نقش خداوند به عنوان علت فاعلی را پذیرفتند، انکار خدا به مثابه علت غایی جهان، تأثیر جدی در کنارنهادن مفاهیم داشت. نفی علت غایی از سویی تحت تأثیر جایگزینی نگرش فرانسیس بیکن در تعیین هدف علم، اصالت ریاضیات و تفسیر نادرست از علیّت است؛ از سوی دیگر زمینه­ساز دئیسم، جبرگرایی، پوچ­گرایی، تضعیف ارزش­های اخلاقی و باورهای الهیاتی می­شود که هر کدام از این پیامدها به شکلی در سکولارسازی علوم نقش جدی دارند. اشکالات منطقی و معرفت‌شناختی نفی علت غایی از دیگر دغدغه‌های این مقاله است.
کلیدواژه‌ها
علم سکولار
علت غایی
نگرش مکانیکی
دئیسم

عنوان مقاله English

The Impact of Denying the Final Cause in Secular Science

نویسنده English

Abdollah Mohammadi
Assistant Professor of Kalām, Institute for Research in Philosophy and Wisdom of Iran, Iran.
چکیده English

Secular science rests on multiple philosophical foundations. Among its ontological bases are the denial of the final cause and the predominance of a mechanistic outlook on the human being and the world. The main aim of this article is to examine the effect of this basis on the secularization of the modern sciences. Using a descriptive–analytical method, the paper argues that setting aside the final cause has been among the most consequential influences on secular science. Although many modern scientists accepted God as efficient cause, the denial of God as the final cause of the world decisively contributed to the sidelining of teleological concepts. The rejection of final causality is, on the one hand, shaped by the substitution of Francis Bacon’s conception of the aim of science, the primacy of mathematics, and a misinterpretation of causation; and, on the other, it paves the way for deism, determinism, nihilism, and the weakening of moral values and theological beliefs—each playing a significant role in secularizing the sciences. The article also addresses the logical and epistemological difficulties associated with denying the final cause.

کلیدواژه‌ها English

secular science
final cause
mechanistic outlook
deism
استیس، والتر ترنس (1377). دین و نگرش نوین. ترجمه احمدرضا جلیلی، تهران: حکمت.
امیدی، مهدی، و سبحانی، محمدتقی (1390). آیین عرفی: جستارهایی انتقادی در بنیادهای سکولاریسم. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
باربور، ایان (1392). دین و علم. ترجمه پیروز فطورچی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
باربور، ایان (1384). علم و دین. ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، تهران: نشر دانشگاهی.
برت، ادوین آرتور (1369). مبادی مابعدالطبیعی علوم نوین. ترجمه عبدالکریم سروش، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
حسن­زاده، صالح (1387). سیر تطور مفهوم خدا، از دکارت تا نیچه. تهران: نشر علم.
دکارت، رنه (1390). فلسفه دکارت. ترجمه منوچهر صانعی دره­بیدی، تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی.
روسی، پائولو (1393). تاریخ پیدایش علوم جدید. ترجمه بهاءالدین بازرگانی گیلانی، تهران: سروش.
ژیلسون، اتین (1390). نقد تفکر فلسفی غرب: از قرون وسطی تا اوایل قرن بیستم. ترجمه احمد احمدی، تهران: سازمان مطالعه و تدوین علوم انسانی در دانشگاه­ها، مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی.
السدیر مک­اینتایر (1400). خدا، فلسفه و دانشگاه. ترجمه عرفان مصلح، عطاء حشمتی، تهران: نقد فرهنگ.
سروش، عبدالکریم، و دیگران (1384). سنت و سکولاریسم. تهران: مؤسسه فرهنگی صراط.
کاپلستون، فردریک چارلز (1386). تاریخ فلسفه. ج4 (از دکارت تا لایب­نیتس(، ترجمه غلامرضا اعوانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
گلشنی، مهدی (1402). خداباوری و دانشمندان معاصر غربی، چالش­ها و تبیین­ها. تهران: کانون اندیشه جوان.
نصر، سیدحسین (1384). علم و تمدن در اسلام. ترجمه احمد آرام، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
نصر، سیدحسین (1393). دین و سکولاریسم، معنا و نحوه ظهور آنها در تاریخ اسلام. ترجمه سیدمحمدحسین صالحی؛ مندرج در: سکولاریسم از ظهور تا سقوط، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
نواک، جرج (1384). فلسفه تجربه گرا، از لاک تا پوپر. ترجمه پیروز بابابی، تهران: آزادمهر.
واترهاوس، اریک اس (1393). سکولاریسم. ترجمه رحمت‌الله رضایی؛ مندرج در: سکولاریسم از ظهور تا سقوط، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
وثیق، شیدان (1395). لائیسیته چیست؟ و نقدی بر نظریه­پردازی­های ایرانی درباره لائیسیته و سکولاریسم. تهران: اختران.
هابز، توماس (1393). لویاتان. ترجمه حسین بشیریه، تهران: نشر نی.
استیس، والتر ترنس (1386). در بی­معنایی معنا هست. ترجمه اعظم پویا، مجموعه مقالات معنای زندگی، چ1، قم: نشر ادیان.
شهرآیینی، سیدمصطفی، نوظهور، یوسف، و کریمی، بیان (1397). تفسیر هابز از سرشت انسان و تأثیر آن در شکل­گیری فلسفه سیاسی او. نشریه پژوهشهای فلسفی، (22)، بهار.
عبودیت، عبدالرسول (1383). تحلیل و بررسی اندیشه ساعت­ساز لاهوتی. معرفت فلسفی، (61)، پاییز.
Brooke, Headley, John (2014). SCIENCE AND RELIGION, SOME HISTORICAL PERSPECTIVES. Cambridge University Press.
Copleston, Frederick (1994). A History of Philosophy. Vol.4, New York: Doubleday.
Gibson, William, O’Brien, Dan,  and Turda, Marius (2020). Teleology and Modernity. Routledge.
Kurian, George Thomas (2011). The Encyclopedia of Political Science. CQ Press.
Macintyre, Alasdair (2007). After Virtue A Study in Moral Theory. Third Edition, University of Notre Dame Press Notre Dame, Indiana.
Mclean, Iain, and Mcmillian, Alistair (2009). Oxford concise dictionary of Politics. Third edition, Oxford university press.
Gaukroger, Stephen (2005). Science, religion and modernity. Critical Quarterly, 47 (4).