فصلنامه علمی پژوهشی قبسات

فصلنامه علمی پژوهشی قبسات

نگرشی نو به مسئله حدوث و قدم عالم .

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه الهیات دانشگاه بوعلی سینا. همدان. ایران.
2 استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، ایران.
10.22034/qabasat.2025.732746
چکیده
حدوث و قدم عالم از مسائل مورد نزاع و چالش‌برانگیز در تاریخ تفکر اندیشمندان اسلامی بوده است. در پژوهش‌های پیشین با دغدغه اثبات و ابطال و نگاه تصدیقی، اقامه دلیل بر نظریه موافق و ایراد و خدشه بر نظریه مخالف محور بحث و پژوهش در این باب بوده است؛ در حالی که به نظر می‌رسد پیچیدگی بحث حدوث و قدم عالم در ناحیه تصور و مفهوم‌شناسی است. نگاه خطی ارسطویی به زمان سبب گردیده است فیلسوفان و متکلمان مسلمان در این نظریه به جمع‌بندی و موضع مشترک دست نیابند. در نگاه ارسطویی سیر افقی در عالم ماده تنها خروج عالم ماده از قوه به فعل است و در این نگاه عالم هستی -اعم از مجردات و مادیات- متعلق خلق و ایجاد نیست. نظریات مختلف اندیشمندان مسلمان در باب حدوث و قدم عالم به محل نزاع اصلی پاسخ نمی‌دهند. در اینجا نیازمند اصطلاح‌سازی و مفاهیم جدیدی هستیم. با روش توصیفی-تحلیلی از رهگذر نقد و بررسی نظریات مختلف در باب حدوث و قدم عالم، نظریه حدوث و قدم امری را مطرح می‌کنیم که عدم واقعی عالم را نشان داده، حدوث و قدم عالم را به نحو منسجم‌تر و هماهنگ با متون دینی تبیین می‌کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Causal Closure and Divine Agency: A Comparison of Islamic Philosophy and Contemporary Approaches

نویسندگان English

Mohammad bonyani 1
Ali Rahimi 2
1 Associate Professor, Department of Theology, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Philosophy and Islamic Theology, Faculty of Theology and Islamic Studies, Shiraz University, Shiraz, Iran.
چکیده English

The principle of causal closure, which holds that all physical events are fully explicable by prior physical causes, is one of the fundamental concepts in contemporary philosophy of science and modern physics. Grounded in laws such as the conservation of energy, this principle poses a serious challenge to theological doctrines that emphasize divine intervention or divine action in the world. From the perspective of the causal completeness of physics, the physical world functions as a closed system, and any non-physical causal influence-such as divine intervention-appears to be in tension with this closed system. Nevertheless, contemporary thinkers have made various attempts to reconcile the notion of divine action with the principle of physical causal completeness. Using a descriptive–analytical method, this article examines the relationship between the principle of physical causal completeness and divine agency, analyzing the challenges involved and the diverse solutions proposed to reconcile these two concepts. Finally, the article explicates a solution derived from Islamic philosophy to this problem. This solution does not exactly correspond to any of the main ideas found in contemporary discussions; rather, it can be formulated as a three-dimensional model, which is elaborated in the fourth section of the article.
Keywords
Conservation Laws; Causal Completeness of Physics; Naturalism; Physicalism; Islamic Philosophy.


The principle of causal closure, which holds that all physical events are fully explicable by prior physical causes, is one of the fundamental concepts in contemporary philosophy of science and modern physics. Grounded in laws such as the conservation of energy, this principle poses a serious challenge to theological doctrines that emphasize divine intervention or divine action in the world. From the perspective of the causal completeness of physics, the physical world functions as a closed system, and any non-physical causal influence-such as divine intervention-appears to be in tension with this closed system. Nevertheless, contemporary thinkers have made various attempts to reconcile the notion of divine action with the principle of physical causal completeness. Using a descriptive–analytical method, this article examines the relationship between the principle of physical causal completeness and divine agency, analyzing the challenges involved and the diverse solutions proposed to reconcile these two concepts. Finally, the article explicates a solution derived from Islamic philosophy to this problem. This solution does not exactly correspond to any of the main ideas found in contemporary discussions; rather, it can be formulated as a three-dimensional model, which is elaborated in the fourth section of the article.

 

کلیدواژه‌ها English

Conservation Laws
Causal Completeness of Physics
Naturalism
Physicalism
Islamic Philosophy
ابن‌شعبه حرّانی، حسن بن علی (1404ق). تحف العقول. تصحیح و تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (1395). کمال‌الدین و تمام النعمة. تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران: انتشارات اسلامیة.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (1398). التوحید (للصدوق). تحقیق و تصحیح هاشم حسینی، قم: جامعه مدرسین.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1375). الاشارات و التنبیهات. قم: نشر البلاغة.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1404ق). الشفاء- الالهیات. قم: مکتبة آیةالله المرعشی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1404ق). الشفاء- المنطق. قم: مکتبة آیةالله المرعشی.
ابن‌سینا، حسین (1400ق). رسائل ابن‌سینا. قم: انتشارات بیدار.
اخوان‌الصفا (1412ق). رسائل اخوان‌الصفا. بیروت: الدار الاسلامیة.
اشعری، ابوالحسن ( 1409ق). رسالة الی اهل الثغر. تحقیق عبدالله شاکر جندی، مدینه: مکتبة العلوم و الحکم.
اشعری، ابوالحسن (بی‌تا). اللمع فی الرد علی اهل الزیغ و البدع. تصحیح و تعلیق حمودة غرابة، قاهره: المکتبة الأزهریة للثراث.
ایزدی، محسن، سیدهاشمی، سید محمدجواد، و بادپا، علی (1399). حدوث عالم از دیدگاه صدرالمتألهین و تطبیق آن با آیات و روایات. نشریه آینه معرفت، (2)، 1 -18.
آیتی، علی، و سلیمانی امیری، عسکری (1402). حدوث و قدم عالم از منظر روایات شیعه. فصلنامه فلسفه اسلامی، 9 (1)، 77 -94.
بوترابی، سید محمدعلی (1385). حدوث و قدم عالم. نشریه اطلاعات حکمت و معرفت، 1 (10)، 298 -301.
بهمنیار (1375). التحصیل. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
تهاونی، محمدعلی (1996م). کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم. بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.
جمعی از نویسندگان (1398). درآمدی به تاریخ فلسفه اسلامی. زیر نظر محمد فنایی اشکوری، تهران: انتشارات سمت.
علامه حلی، حسن بن یوسف (1419ق). نهایة المرام فی علم الکلام. قم: مؤسسة الإمام الصادق.
علامه حلی، یوسف بن مطهر (1401). أجوبة المسائل المهنائیة. قم: خیام.
خوشنویسان، مریم و طاهری، سیدصدرالدین (1398). حدوث عالم ماده از دیدگاه متکلم و فیلسوف. پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه، 1 (2)، 125 -149.
رازی، فخرالدین (1407ق). المطالب العالیة من العلم الالهی. بیروت: دار الکتاب العربی.
رازی، فخرالدین (1411ق). المحصّل. عمان: دار الرازی.
رازی، فخرالدین (1411ق). المباحث المشرقیة فی علم الالهیات و الطبیعیات. قم: انتشارات بیدار.
رازی، فخرالدین (1419ق). الاشارة فی أصول الکلام. بی‌جا: مرکز نور العلوم للبحوث و الدارسات.
رازی، فخرالدین. (1384 ). شرح الاشارات و التنبیهات. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
رقوی، جواد (1384). آفرینش از دیدگاه فارابی و ابن‌سینا. نشریه کلام اسلامی، (56)، 23 -36.
سبحانی، جعفر (1395). محاضرات فی الالهیات. تلخیص علی ربانی گلپایگانی. قم: مؤسسة الإمام الصادق(ع).
سبحانی، جعفر (1412ق). الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل. قم: مرکز العالمی للدراسات الاسلامیة.
سبزواری، هادی (1372). شرح المنظومه. تصحیح و تعلیق حسن حسن‌زاده آملی، تهران: نشر ناب.
سهروردی، شهاب‌الدین (1373). حکمة الاشراق. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
سهروردی، شهاب‌الدین (1379). هیاکل النور. تصحیح محمد کریمی زنجانی اصل. تهران: نشر نقطه.
سید مرتضی، علی بن حسین (1387ق). جمل العلم و العمل. نجف: مطبعة الآداب.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1360ب). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. مشهد: المرکز الجامعی للنشر.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1363الف). المشاعر. تهران: کتابخانه طهوری.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم (1360الف). اسرارالآیات. تهران: انجمن حکمت و فلسفه.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم (1361). العرشیّة. تهران: انتشارات مولا.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم (1363ب). مفاتیح الغیب. تهران: مؤسسه مطالعات فرهنگی.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم (1378). رسالة فی الحدوث. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم (1981م). الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة. بیروت: دار إحیاء التراث.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم (بی‌تا). الحاشیة علی إلهیات الشفاء. قم: انتشارات بیدار.
طباطبایی، محمدحسین (1385). نهایة الحکمة. تصحیح و تعلیق غلامرضا فیاضی، قم: مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
طباطبایی، محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طبرسی، احمد بن علی (1403ق). الاحتجاج علی أهل اللجاج. تصحیح و تحقیق محمدباقر خرسان، مشهد: نشر مرتضی.
طوسی، خواجه نصیرالدین (1405ق). تلخیص المحصل. بیروت: دار الأضواء.
طوسی، خواجه نصیرالدین (1413). قواعد العقائد. مقدمه، تحقیق، تعلیق علی حسن خازم، بیروت: دار الغربة.
طوسی، محمد بن حسن (1406ق). الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد. بیروت: دار الأضواء.
طوسی، محمد بن حسن (1414). الأمالی. قم: دار الثقافة.
عامری، محمد بن یوسف (1375). رسائل ابو الحسن عامری. تصحیح سحبان خلیفات، ترجمه مهدی تدین، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
غزالی، ابوحامد (1382). تهافت الفلاسفه. تهران: شمس تبریزی.
فارابی، ابونصر (1408). المنطقیات للفارابی. قم: مکتبة آیة المرعشی.
فاریاب، محمدحسین، و برنجکار، رضا (1390). سیری در حدوث و قدم زمانی عالم در تاریخ فلسفه. معرفت فلسفی، 9 (1)، 73 -104.
فاریاب، محمدحسین (1392). تحلیلی بر مسئله حدوث و قدم زمانی عالم در تاریخ کلام اسلامی. نشریه پژوهش‌های اعتقادی کلامی، (10)، 71 -92.
فیاض لاهیجی (1383). گوهر مراد. تهران: نشر سایه.
قاضی عبدالجبار (1422ق). شرح الاصول الخمسة. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
کاپلستون، فردریک (1375). تاریخ فلسفه ( یونان و روم). ج1، ترجمه جلال‌الدین مجتبوی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تحقیق و تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الاسلامیة.
کندی، یعقوب بن اسحاق (1387). مجموعه رسائل فلسفی کندی. ترجمه محمود یوسف ثانی، تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
کندی، یعقوب بن اسحاق (1978م). رسائل الکندی الفلسفیّة. قاهره: دار الفکر العربی.
مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحار الانوار. بیروت: دارء إحیاء التراث العربی.
مجلسی، محمدباقر (1404ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. تحقیق و تصحیح هاشم رسولی محلاتی، تهران: دار الکتب الاسلامیة.
مصباح یزدی، محمدتقی (1388). آموزش فلسفه. ج2، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
مصباح یزدی، محمدتقی (1393). تعلیقة علی نهایة الحکمة. قم: مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره).
مهدوی بصیر، فاطمه (1388). مسئله حدوث و قدم عالم. نشریه فرهنگ پژوهش، (4)، 157 -176.
میرداماد، محمدباقر (1401ق). القبسات. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
میرداماد، محمدباقر (1381-1385). مصنفات میرداماد. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.