فصلنامه علمی پژوهشی قبسات

فصلنامه علمی پژوهشی قبسات

تولید علم اجتماعی اسلامی در هندسۀ دوگانه‌های مفهومی (طرّاحی انگارۀ مرتضی مطهری)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه جامعه شناسی دانشگاه تهران. ایران.
2 دانشجوی دکتری مدیریت راهبردی دانش، دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران. ایران.
10.22034/qabasat.2025.732836
چکیده
برای نگاشتن نقشۀ راه دربارۀ تولید علم اجتماعی اسلامی باید از زاویۀ دینی-حکمی به سیاست‌گذاری معرفتی نگریست و بر اساس اقتضاها و دلالت‌های این رهیافت، خطوط اصلی و منطق تولید را ترسیم کرد. یکی از سرچشمه‌های این نگاه، مرتضی مطهری است؛ از این رو در مقالۀ پیش رو به پاره‌های پراکندۀ اندیشۀ سیاستی-معرفتی وی رجوع شده و در قالب مطالعه کتابخانه‌ای با جهت‌گیری نظری-تحلیلی و با تکیه بر الگوی دوگانه‌های مفهومی یا دوتایی‌های سیاستی، یک پیش‌نویس مقدماتی برای چگونگی‌ها و مسیرهای تولید علم اجتماعی اسلامی، طرّاحی شده است. دوگانه‌های مفهومی ساخته‌وپرداخته‌شده در این مقاله که نتیجۀ تجویزی به شمار می‌آیند، عبارت‌اند از: «علم طبیعی/ علم اجتماعی»، «الهیّات اجتماعی/ علم اجتماعی اسلامی»، «بی‌طرفی علم اجتماعی تجدّدی/ ارزش‌باری علم اجتماعی تجدّدی»، «دفاع هویّتی از علم اجتماعی اسلامی/ دفاع معرفتی از علم اجتماعی اسلامی»، «ارزش‌گرایی علم اجتماعی اسلامی/ واقع‌گرایی علم اجتماعی اسلامی»، «تهذیب علم اجتماعی تجدّدی/ تأسیس علم اجتماعی اسلامی»، «اسلامی‌شدن علم/ اسلامی‌شدن عالم و عالَم»، «تولید ذهنیّت‌اندیش/ تولید تاریخیّت‌اندیش»، «تولید تدریجی/ تولید جهش‌وار» و «علم اجتماعی بومی/ علم اجتماعی جهانی». این دوتایی‌ها عمده‌ترین مناقشه‌ها و تضادها در زمینۀ منطق و سازوکار تولید علم اجتماعی اسلامی‌اند که در دهه‌های گذشته شکل گرفته‌اند و جریان‌های معرفتی را از یکدیگر جدا کرده‌اند. در این مقاله پاسخ‌ها و انتخاب‌های مطهری درباره این راه‌های رقیب بیان می‌شوند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Production of Islamic Social Science within the Geometry of Conceptual Dualities (Designing Morteza Motahhari’s Conceptual Framework)

نویسندگان English

abdolhosein kalantari 1
mahdi jamshidi 2
1 Associate Professor, Department of Sociology, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 PhD Student in Strategic Knowledge Management, National Defence University, Tehran, Iran.
چکیده English

In order to formulate a roadmap for the production of Islamic social science, it is necessary to approach epistemic policymaking from a religious–philosophical perspective and, on the basis of the requirements and implications of this approach, to delineate the main lines and underlying logic of knowledge production. One of the principal sources of this perspective is Morteza Motahhari. Accordingly, the present article revisits the scattered elements of his epistemic–policy thought and, through a library-based study with a theoretical–analytical orientation, seeks to design a preliminary framework for the modes and trajectories of producing Islamic social science by employing the model of conceptual dualities, or policy binaries. The conceptual dualities developed in this article-which are prescriptive conclusion -include: “natural science / social science,” “social theology / Islamic social science,” “value-neutrality of modern social science / value-ladenness of modern social science,” “identity-based defense of Islamic social science / epistemic defense of Islamic social science,” “value-orientation of Islamic social science / realism of Islamic social science,” “purification of modern social science / establishment of Islamic social science,” “Islamization of science / Islamization of the scholar and the world,” “mentality-oriented production / historicity-oriented production,” “gradual production / leap-based production,” and “indigenous social science / global social science.” These binaries represent the major debates and tensions surrounding the logic and mechanisms of producing Islamic social science that have emerged over recent decades and have divided various epistemic currents. This article articulates Motahhari’s responses to, and choices among, these competing paths.

کلیدواژه‌ها English

Islamic Social Science
Knowledge Production
Roadmap
Conceptual Duality
Morteza Motahhari
ابوالحسنی، سیدرحیم (1400). بومی‌سازی علوم انسانی و اجتماعی در ایران. تهران: میزان.
اسدی، حسین، و شرف‌الدین، سیدحسین (1401). بررسی تطبیقی تکامل اجتماعی از دیدگاه تالکوت پارسونز و استاد مطهری. فصلنامۀ آیین حکمت، پاییز، (53)، 90- 118.
اسکات، جان (1398). مفهوم‌پردازی جهان اجتماعی: اصول تحلیل جامعه‌شناختی. ترجمه روح‌الله قاسمی، تهران: اندیشۀ احساس.
اکس، گای (1402). وبر و ریکرت: صورت‌بندی مفهوم در علوم فرهنگی. ترجمه صابر جعفری کافی‌آباد، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
باقی‌نصرآبادی، علی (1383). استاد مطهری و نقد اندیشه‌های جامعه‌شناختی. فصلنامۀ قبسات، زمستان و بهار، (30-31)، 253-270.
برایمن، آلن (1389). کمیت و کیفیت در تحقیقات اجتماعی. ترجمه هاشم آقا‌بیگ‌پور، تهران: جامعه‌شناسان.
ب‍رگ‍ر، ‏پیتر ال. ‏ (1402). دین در آگاهی مدرن. ترجمه امیر رضایی، تهران: قصیده‌سرا‏.
ب‍رگ‍ر، ‏پیتر ال، و زایدر‌ولد، آنتون (1399). اعتقاد بدون تعصب. ترجمه محمود حبیبی، تهران: گمان‏.
برگر، پیتر (1397). سایبان مقدس: عناصر نظریه جامعه‌شناختی دین. ترجمه ابوالفضل مرشدی، تهران: ثالث.
ب‍ودون‌، ریم‍ون‌ (1396). ایدئولوژی: در منشأ معتقدات. ترجمه ایرج علی‌آبادی، تهران: شیرازه.
پاتنم، هیلری (1385). دوگانگی واقعیّت/ ارزش. ترجمه فریدون فاطمی، تهران: مرکز.
پارسانیا، حمید (1380). چیستی و هستی جامعه از دیدگاه استاد مطهری. فصلنامۀ علوم سیاسی، (14)، 197-220.
پلامناتز، جان‌پتروف (1389). ایده‌ئولوژی. ترجمه عزت‌الله فولادوند، تهران: علمی و فرهنگی.
پل‌ریستا، اینیر‌فیوشت (1397). جامعه‌شناسی دین: رویکردهای کلاسیک و معاصر. ترجمه اکبر احمدی، تهران: تمدن علمی.
پل‌ویلم، ژان (1377). جامعه‌شناسی ادیان. ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران: تبییان.
تریگ، راجر (1384). فهم علم اجتماعی. ترجمه شهناز مسمی‌پرست، تهران: آگه.
تریگ، راجر (1385).  عقلانیت و ایمان. ترجمه حسن قنبری، قم: پژوهشگاه علوم‌ و فرهنگ ‌اسلامی.
جمشیدی، مهدی (1399الف). دلایل مرتضی مطهری دربارۀ معناداری علم اجتماعی اسلامی. مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، زمستان، (85)، 879 -894.
جمشیدی، مهدی (1399ب). معنای علم اجتماعی اسلامی از چشم‌انداز مرتضی مطهری. فصلنامۀ اسلام و علوم اجتماعی، پاییز و زمستان، (24)، 55-81.
جمشیدی، مهدی (1400). علم ‌اجتماعی‌ اسلامی: بازآفرینی نظریۀ استاد مطهری. تهران: پژوهشگاه‌ فرهنگ‌ و ‌اندیشۀ ‌اسلامی.
جمعی از نویسندگان (1389الف). همایش علم بومی، علم جهانی: امکان یا امتناع. تهران: جهاد دانشگاهی.
جمعی از نویسندگان (1390). وضعیت علوم انسانی و علوم انسانی بومی از نگاه صاحب‌نظران. به اهتمام علیرضا کوهکن، تهران: پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی‏.
جمعی از نویسندگان (1393). ارزیابی دانش بومی. ترجمه طاهر زارعی، تهران: پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی‏.
جمعی از نویسندگان (1394). مجموعه مقالات بومی‏‌سازی علوم انسانی در ایران، به کوشش احمد گل‌محمدی، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
حسین‌زاده‌یزدی، مهدی (1392). تبیین و بررسی اصالت جامعه از دیدگاه شهید مطهری و استاد مصباح‌یزدی. فصلنامۀ نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، بهار و تابستان، (4)، 47-66.
حسین‌زاده‌یزدی، مهدی، و حسینی روحانی، حمیده‌سادات (1392). مقایسۀ مبانی انسان‌شناختی علوم اجتماعی از دیدگاه شهید مطهری و کانت. فصلنامۀ نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، پاییز و زمستان، (5)، 79-106.
حسین‌زاده‌یزدی، مهدی، و حسینی روحانی، حمیده‌سادات (1393). تکامل و پیشرفت انسان و جامعه از دیدگاه شهید مطهری. فصلنامۀ مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی- ایرانی، پاییز و زمستان، (5)، 37-58.
حسینی، موسی (1378). دین و جامعه از نگاه شهید مطهری. فصلنامۀ پژوهش‌های قرآنی، بهار و تابستان، (17-18)، 174-183.
دامیکو، روبرت (1392). تاریخی‌گرایی و شناخت. ترجمه ابوالفضل رجبی، تهران: نقش جهان.
دیویس، چارلز، ‏ (1387). دین و ساختن جامعه: جستارهایی در الهیّات اجتماعی. ترجمه حسن محدثی و حسین‌ باب‌الحوائجی، تهران: یادآوران.
سزگین، فؤاد (1371). گفتارهایی پیرامون تاریخ علوم غربی و اسلامی. ترجمه محمدرضا عطایی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
سوزن، سایمون،  (1402). جامعه‌شناسی در قرن بیست‌ویکم: روندها، بحث‌ها و چالش‌های اساسی. ترجمه سلیمان میرزایی، تهران: وانیا.
سیاهپوش، سید ابوتراب (1398). نهادهای علمی در تمدن ایرانی - اسلامی و قرون وسطی مسیحی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ف‍رون‍د، ژول‍ی‍ن‌ (1387). ن‍ظری‍ه‌ه‍ای‌ م‍رب‍وط ب‍ه‌ ع‍ل‍وم‌ ان‍س‍ان‍ی. ت‍رج‍مه‌ ع‍ل‍ی‌م‍ح‍م‍د ک‍اردان‌، تهران: م‍رک‍ز ن‍ش‍ر دان‍ش‍گ‍اه‍ی‌‏.
فی، برایان (1386). فلسفۀ امروزین علوم اجتماعی: با نگرش چندفرهنگی. ترجمه خشایار دیهیمی، تهران: طرح نو.
گلوور، دیوید، و استرابریج، شیلاف (1383). جامعه‌شناسی معرفت و علم. ترجمه گروهی از مترجمان، تهران: سمت.
گوتاس، دیمیتری (1390). اندیشۀ یونانی، فرهنگ اسلامی. ترجمه عبدالرضا سالاربهزادی، تهران: فرزان روز.
لارین، خورخه (1380). مفهوم ایدئولوژی. ترجمه فریبرز مجیدی، تهران: ورزات خارجه.
ل‍گ‍ن‍ه‍اوزن‌، م‍ح‍م‍د، ‏ (1401). جستارهایی در الهیّات اجتماعی. ترجمه منصور نصیری، تهران: هرمس.
م‍ت‍ز، آدام‌ (1377). تمدن‌ اس‍لام‍ی‌ در ق‍رن‌ چ‍ه‍ارم‌ ه‍ج‍ری‌: رن‍س‍ان‍س‌ اس‍لام‍ی‌. ت‍رج‍مه‌ ع‍ل‍ی‍رض‍ا ذک‍اوت‍ی‌ق‍راگ‍زل‍و، تهران: ام‍ی‍رک‍ب‍ی‍ر‏.
محمدی‌اصل ، عباس (1400). بومی‌سازی علوم انسانی در ایران. تهران: دیبای دانش.
مریجی، شمس‌الله، اسلامی تنها، اصغر، و اسدی، حسین (1398). نقش فطرت در تکامل اجتماعی از دیدگاه علامه طباطبائی و شهید مطهری. فصلنامۀ معرفت فرهنگی- اجتماعی، پاییز، (40)، 73 -88.
مطهری، مرتضی (1376). سیری در نهج‌البلاغه. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1379الف). انسان و سرنوشت. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1379ب). نظام حقوق زن در اسلام. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1380الف). اصول فلسفه و روش رئالیسم. ج1، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1380ب). اصول فلسفه و روش رئالیسم. ج2، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1380پ). اصول فلسفه و روش رئالیسم. ج3، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1381الف). فلسفۀ تاریخ. ج1، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1382الف). مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی: انسان و ایمان. ج1، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1382ب). مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی: جهان‌بینی توحیدی. ج2، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1382پ). مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی: وحی و نبوّت. ج3، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1382ت). مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی: انسان در قرآن. ج4، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1382ث). مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی: جامعه و تاریخ. ج5، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1383). انسان کامل. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1384الف). ده گفتار. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1384ب). ختم نبوّت. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1385الف). علل گرایش به مادی‌گری. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1385ب). فطرت. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1385پ). حکمت‌ها و اندرزها. ج1، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1385ت). حکمت‌ها و اندرزها. ج2، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1386الف). مقالات فلسفی. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1386ب). کلیات علوم اسلامی. ج1-3، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1387الف). آیندۀ انقلاب اسلامی ایران. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1387ب). بررسی اجمالی نهضت‌های اسلامی در صدساله اخیر. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1387پ). قیام و انقلاب مهدی از دیدگاه فلسفۀ تاریخ. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1388). نقدی بر مارکسیسم. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1393الف). خدا در اندیشه انسان. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1393ب). خدا در زندگی انسان. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1394). آشنایی با قرآن. ج12، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1396). معارف قرآن: شناخت از نظر قرآن کریم. ج1، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1397). انقلاب اسلامی از دیدگاه فلسفۀ تاریخ. تهران: صدرا.
مک‌للان، دیوید (1380). ایده‌ئولوژی. ترجمه محمد رفیعی مهرآبادی، تهران: آشتیان.
مورن، ادگار (1379). درآمدی بر اندیشه پیچیده. ترجمه افشین جهاندیده، تهران: نی.
مولکی، مایکل (1389). علم و جامعه‌شناسی معرفت. ترجمه حسین کچویان، تهران: نی.
میلبنک، ج‍ان‌ (1396). ‏الهیّات و نظریۀ اجتماعی: فراسوی عقل سکولار. ترجمه شهناز مسمی‌پرست و شهرزاد قانونی، ‏تهران: ترجمان علوم انسانی.
ن‍اص‍ح‌ ع‍ل‍وان، ع‍ب‍دال‍ل‍ه (1384).‌ ‌دس‍ت‍اورده‍ای‌ تمدن‌ اس‍لام‍ی‌ و ن‍ق‍ش‌ آن‌ در رن‍س‍ان‍س‌. ت‍رج‍م‍ه‌ م‍ول‍ود م‍ص‍طف‍ای‍ی‌، تهران: اح‍س‍ان‌.
نجفی، موسی (1391). درآمدی بر امکان تولید علم جدید اسلامی بر اساس اندیشۀ استاد مطهری در فلسفۀ تاریخ. فصلنامۀ مطهری‌پژوهی، تابستان، (2)، 45-82.
همیلتون، ملکم (1377). جامعه‌شناسی دین. ترجمه محسن ثلاثی، تهران: تبییان.
وات، مونتگمری (1389). تأثیر اسلام بر اروپای قرون وسطی. ترجمه حسین عبدالمحمدی، قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
وبر، ماکس (1382). روش‌شناسی علوم اجتماعی. ترجمه حسن چاوشیان، تهران: مرکز.
ویلر، دیوید، ویلر، جودیت (1380). تجربه‌گرایی در جامعه‌شناسی: نقد روش‌های تجربی و کمّی در جامعه‌شناسی معاصر. ترجمه حسن شمس‌آبادی، تهران: مرکز.