فصلنامه علمی پژوهشی قبسات

فصلنامه علمی پژوهشی قبسات

تحلیل ارتباط منطقی میان بایدها و هست‌های قرآن کریم و نقش مبنایی آن در غنا و کمال علوم انسانی قرآن‌بنیان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مصطفی کریمی 1
محمدهادی منصوری 2
محمدصادق اردلان 3
1 دانشیار گروه تفسیر و علوم قرآن، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، قم، ایران.
2 استادیار گروه قرآن و حدیث دانشگاه معارف اسلامی قم. ایران.
3 دانشجوی دکتری مدرسی معارف اسلامی، گرایش قرآن و متون اسلامی دانشگاه معارف اسلامی قم. ایران.
10.22034/qabasat.2026.735048
چکیده
ارتباط «باید» و «هست» پیوسته از چالشی‌ترین مسائل در حیطه فلسفه اخلاق بوده است. باید دید آیا میان نیست‌ها و هست‌های قرآن کریم و نبایدها و بایدهای آن نیز ارتباطی دیده می‌شود یا خیر؟ درحقیقت جملات اخباری از نیست و هست تکلّم نموده و جملات انشایی از نباید و باید صحبت کرده است. در این نوشتار برآن‌ایم با روش توصیفی-تحلیلی و مطالعه کتابخانه‌ای، نقش مبنایی ارتباط منطقی میان «باید» و «هست»های قرآن کریم را در غنا و کمال علوم انسانی قرآن‌بنیان بررسی کنیم. از دستاوردهای پژوهش حاضر این است که ارتباط منطقی میان «باید» و «هست» در قرآن کریم، مبنای علوم انسانی قرآن‌بنیان بوده و در مرحله مطالعه اکتشافی آیات شریفه تأثیرگذار است؛ زیرا اعتقاد به این اعتبار، زمینه دسترسی به آیات بیشتر قرآن را مهیّا می‌کند و عدم اعتقاد به آن سبب می‌شود پژوهشگر به آیات کمتری دسترسی پیدا کند. همچنین ارتباط منطقی میان «بایدها» و «هست‌های» قرآن کریم، از راه دادن یک قاعده در مرحله مطالعه اکتشافی آیات ایفای نقش می‌نماید. این قاعده عبارت است از: «ضرورت استعمال گزاره‌های دستوری و انشایی در تحقیق از نظر قرآن کریم درباره حقایق و بالعکس». حاصل چنین قاعده‌ای دست‌یابی به آیات بیشتر است که سبب غنا، اعتبار و کمال علوم انسانی قرآن‌بنیان می‌گردد.
کلیدواژه‌ها
باید و هست
غنا و کمال علوم انسانی
قرآن‌بنیان
مصلحت و مفسده
جملات اخباری و انشایی

عنوان مقاله English

Analysis of the Logical Relationship Between Oughts and the Is Statements in the Holy Quran and Its Foundational Role in the Enrichment and Perfection of Quran-Based Human Sciences

نویسندگان English

Mostafa Karimi 1
Mohammad hadi Mansouri 2
mohammadsadegh ardalan 3
1 Associate Professor, Department of Quranic Interpretation and Sciences, Imam Khomeini Educational and Research Institute. Qom. Iran.
2 Assistant Professor, Department of Quran and Hadith, Qom University of Islamic Studies. Iran.
3 PhD student in Islamic Studies, majoring in Quran and Islamic Texts, Qom University of Islamic Studies. Iran.
چکیده English

The relationship between oughts and Is statements has consistently been one of the most challenging issues in the ethics. This study asks whether a similar relationship exists between the “nots” and “is” statements of the Holy Quran and its corresponding “oughts” and “ought-nots.” In reality, declarative sentences speak of “is” and “is not” statements, while imperative sentences address “ought” and “ought not.” In this paper, using a descriptive-analytical method and library-based research, we examine the foundational role of the logical relationship between “ought” and “is” statements in the enrichment and perfection of Quran-based human sciences. One of the main findings is that this logical relationship serves as a foundational principle for Quran-based human sciences and is influential in the exploratory study of Quranic verses. Belief in this principle facilitates access to a greater number of verses, whereas neglecting it limits the researcher’s exposure. Furthermore, the logical relationship between the “oughts” and “is” statements of the Quran functions as a guiding rule during exploratory study of the verses. This rule can be stated as follows: “It is necessary to employ imperative and declarative propositions in research on Quranic truths and vice versa.” Applying this rule leads to access to a larger number of verses, thereby enriching, validating, and perfecting Quran-based human sciences.

کلیدواژه‌ها English

Ought and Is Statements
Enrichment and Perfection of Human Sciences
Quran-Based
Benefit and Harm
Declarative and Imperative Sentences
1.        انوری، حسن (1381). فرهنگ بزرگ سخن. چ1، تهران: انتشارات سخن.
2.       آذرنوش، آذرتاش (1382). فرهنگ معاصر عربی-فارسی. چ3، تهران: نشر قطره.
3.        بازرگان، مهدی (1388). بعثت 2 (آخرت و خدا هدف بعثت انبیاء). مجموعه آثار، ج17، چ1، تهران: شرکت سهامی انتشار.
4.       جوادی آملی، عبدالله (1381). دین‌شناسی. چ1، قم: مرکز نشر اسراء.
5.       جوادی آملی، عبدالله، (1393). مفاتیح الحیاة. ویراست دوم، چ178، قم: مرکز نشر اسراء.
6.       خامنه­ای، سیدعلی (1394الف). روح توحید: نفی عبودیت غیر خدا. چ1، تهران: مؤسسه جهادی صهبا.
7.       خامنه­ای، سیدعلی (1391 ب). انسان 250ساله: بیانات مقام معظم رهبری درباره زندگی سیاسی- مبارزاتی ائمه معصومین(ع). ویرایش دوم، چ14، تهران: مؤسسه جهادی مرکز صهبا.
8.       خامنه­ای، سیدعلی (1392ت). آفتاب در مصاف: علل و ابعاد حادثه عاشورا. چ2، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
9.       خامنه­ای، سیدعلی (1392پ). طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن کریم. ویرایش دوم، چ1، تهران: مؤسسه جهادی مرکز صهبا.
10.     خامنه­ای، سیدعلی (1395ث). منشور معارف انقلاب اسلامی (پیام دهم خرداد 1369 به مناسبت نخستین سالروزحضرت امام). چ4، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
11.     خامنه­ای، سیدعلی (1396ج). دو امام مجاهد (امام حسن(ع) و امام حسین(ع)). چ1، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
12.     خامنه­ای، سیدعلی (1396چ). تفسیر سوره برائت. چ1، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
13.     خامنه­ای، سیدعلی (1396ح). همرزمان حسین (ده گفتار در تحلیل مبارزات سیاسی امامان معصوم). چ1، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
14.     خامنه­ای، سیدعلی (1398 خ). غناء متن درس خارج فقه. چ1، تهران: انتشارات فقه روز (وابسته به انتشارات انقلاب اسلامی).
15.     خامنه­ای، سیدعلی (1399ف). تفسیر سوره مجادله. ج1، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
16.     خامنه­ای، سیدعلی (1399ق). گفتاری در باب صبر. چ1، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
17.     خامنه­ای، سیدعلی (اسفند 1394ک). آیت الکرسی. چ1، تهران: مؤسسه جهادی صهبا.
18.     خامنه­ای، سیدعلی (بهار 1394گ). آداب روزه داری، احوال روزه‌داران. به کوشش علیرضا مختار پورقهرودی، چ2، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
19.      خامنه­ای، سیدعلی (1401ل). تفسیر سوره تغابن. چ3، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی. 
20.    خامنه­ای، سیدعلی (1401م)، تفسیر سوره بقره. چ1، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
21.     خامنه­ای، سیدعلی (بی‌تا/ ن). حوزه پیشرو و سرآمد. پیام به همایش بین‌المللی یکصدمین سالگشت بازتأسیس حوزه علمیه قم، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
22.    خامنه­ای، سیدعلی.(و) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه ای. مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، در:
KHAMENEI.IR
23.    خامنه­ای، سیدعلی، (1401ه). تفسیر سوره حمد. چ1، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
24.    خسروپناه، عبدالحسین (1382). گستره شریعت. چ1، قم: دفتر نشر معارف.
25.    دهخدا، علی‌اکبر (1373). لغت‌نامه. چ1، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
26.    رشاد، علی‌اکبر (1389). منطق فهم دین. چ1، تهران: پژوهشگاه فرهنگ واندیشه اسلامی.
27.    سبحانی، جعفر (1417ق). الالهیات علی هدی ­الکتاب والسنه والعقل. ج1، چ4، قم: مؤسسه الامام الصادق.
28.    شوشتری، محمدتقی (1425ق). قاموس الرجال. چ3، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
29.    الصدوق، محمد بن علی (1423ق). التوحید. چ8، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
30.    الطوسی، ابوجعفر محمد بن الحسن (1409ق). إختیار معرفة الرجال المعروف برجال الکشی. مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.
31.     طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. چ3، تهران: المکتبة المرتضویة.
32.    کلینی، محمد بن یعقوب (1363). الکافی. چ5، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
33.    متقی هندی، علاءالدین (975ق)، کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، تحقیق: محمود عمر الدمیاطی، ط2، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1424.
34.    مجلسی، محمدباقر،(بی تا) بحارالانوارالجامعه لدرراخبار الائمه الاطهار، تهران، المکتبة الاسلامیه.
35.     مجتهدشبستری، محمد،(1379)، نقدی برقرائت رسمی از دین ، تهران ، طرح نو.
36.    مطهری، مرتضی (1376). محموعه آثار. ج1، چ11، تهران: صدرا.
37.    مطهری، مرتضی (1385). محموعه آثار. ج24، تهران: صدرا.
38.    مطهری، مرتضی (1386). محموعه آثار. ج25، تهران: صدرا.
39.    مطهری، مرتضی (1392). محموعه آثار. ج29، تهران: صدرا.
40.    مطهری، مرتضی (1401). محموعه آثار. ج34، تهران: صدرا.
41.     مطهری، مرتضی( 1379) یادداشت ها ،ج1،چ2 تهران: صدرا
42.    المفید (شیخ مفید)، ابوعبدالله محمد بن محمد بن نعمان (1414ق). المسائل الصاغانیه. سلسلة مؤلفات الشیخ، ج3، ط2، بیروت: دار المفید.
43.    النجاشى، ابوالعباس احمد بن على (1424ق). رجال النجاشى. چ7، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
44.    الیاده، میرچا (1375). دین‌پژوهی. ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، چ2، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.