فصلنامه علمی پژوهشی قبسات

فصلنامه علمی پژوهشی قبسات

کلام الهی به مثابه «کلمه تکوین» در اندیشه ملاصدرا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تبریز، ایران.
2 دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تبریز. ایران.
10.22034/qabasat.2026.735050
چکیده
مسئله کلام الهی از مباحث بنیادین در کلام اسلامی است که میان مکاتب مختلف، همواره محل اختلاف بوده است. ملاصدرا با تلفیق فلسفه، عرفان و دین، تفسیری نوین از کلام الهی ارائه می‌دهد که فراتر از دیدگاه‌های معتزله، اشاعره و امامیه است. او کلام را نه صرفاً صفتی نفسی و نه مخلوقی لفظی بلکه ظهوری تکوینی از علم و اراده الهی می‌داند که در مراتب هستی تجلی می‌یابد. ملاصدرا کلام الهی را به سه مرتبه «اعلی» (امر ابداعی)، «متوسط» (امر تکوینی) و «ادنی» (امر تشریعی) تقسیم می‌کند و عالم را تجلی همین کلمات معرفی می‌نماید. در این چارچوب کلمه تکوین، مظهر جامع اسما و صفات و عصاره عالم امکان است. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین ماهیت کلام الهی در اندیشه ملاصدرا و نسبت آن با وجود و مراتب هستی است؛ مسئله‌ای که در دیدگاه‌های کلامی پیشین غالباً به صورت ناقص یا صرفاً لفظی و نفسی تفسیر شده است. بر این اساس سؤال محوری مقاله آن است که کلام الهی در حکمت متعالیه چه حقیقتی دارد و چگونه می‌توان عالم را به مثابه تجلی کلمات تکوینی الهی فهم کرد؟ نوآوری این مقاله در بازخوانی وجودشناختی نظریه کلام الهی ملاصدرا، تحلیل ساختار مراتب کلام تکوینی و تشریعی و نقد روش‌شناختی بهره‌گیری وی از قیاس تمثیلی در تبیین این نظریه است. این مقاله ضمن تحلیل ساختار نظری ملاصدرا در باب کلام الهی، نقدی نیز بر روش او در بهره‌گیری از قیاس تمثیلی در تبیین این نظریه وارد می‌کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Divine Speech as the “Word of Creation” in Mulla Sadra’s Thought

نویسندگان English

Abbas Abbaszadeh 1
nahid najafpoor 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, University of Tabriz, Iran.
2 PhD student of Islamic Philosophy and Theology, University of Tabriz. Iran.
چکیده English

The Divine Speech is one of the foundational topics in Islamic theology and has long been a point of contention among various schools of thought. Mulla Sadra, by integrating philosophy, mysticism, and religion, offers a novel interpretation of Divine Speech that goes beyond the perspectives of the Mu’tazilites, Ash‘arites, and Imamites. He considers speech not merely as a psychic attribute nor as a verbal creation, but as a cosmological manifestation of divine knowledge and will that appears across the different levels of existence. Mulla Sadra divides Divine Speech into three levels: ‘A‘la’ (the Creative Command), ‘Mutawassit’ (the Generative Command), and ‘Adna’ (the Legislative Command), presenting the world as a manifestation of these words. Within this framework, the Word of Creation embodies the totality of divine names and attributes and represents the essence of the possible world. The main research question of this study is to clarify the nature of Divine Speech in Mulla Sadra’s thought and its relation to existence and the hierarchical levels of being—a question that previous theological approaches often addressed partially, or only in a verbal or psychic sense. Accordingly, the central inquiry of the article is: What is the reality of Divine Speech in the Transcendent Philosophy, and how can the world be understood as the manifestation of divine creative words? The novelty of this study lies in the ontological re-reading of Mulla Sadra’s theory of Divine Speech, analyzing the structure of its creative and legislative levels, and critically examining his methodological use of analogical reasoning in explaining this theory. This paper not only analyzes Mulla Sadra’s theoretical framework on Divine Speech but also offers a critique of his use of figurative analogy as a methodological tool in articulating his thought.

کلیدواژه‌ها English

Divine Speech
Mulla Sadra
Word of Creation
Divine Knowledge
Figurative Analogy
Transcendent Philosophy
1.         سریف رضی (گردآورنده) (1414ق). نهج‌البلاغه. تصحیح صبحی صالح، قم: انتشارات هجرت.
2.       آشتیانی، سیدجلال­الدین (1370). شرح مقدمه قیصری. چ3، تهران: انتشارات امیرکبیر.
3.       آملی، سیدحیدر (1367). المقدمات من کتاب نص النصوص. چ2، تهران: انتشارات توس.
4.       آملی، سیدحیدر (1416ق). تفسیر المحیط الاعظم و البحر الخضم فی تأویل کتاب الله العزیز المحکم. تصحیح محسن موسوی تبریزی، تهران: انتشارات وزارت ارشاد.
5.       حنبل، احمد بن محمد (1411ق). الاصول السنة. ط1، السعودیة: دار المنار- الخرج.
6.       الاشعری، ابوالحسن (1397). الإبانة عن أصول الدیانة. القاهرة: دار الأنصار.
7.       جرجانی، سید شریف علی بن محمد (بی‌تا). شرح المواقف. بیروت: دار الکتب العلمیة.
8.       جوادی آملی، عبدالله (1376). رحیق مختوم شرح حکمت متعالیه. ج6 و 9، قم: مرکز نشر اسراء.
9.       جوادی آملی، عبدالله (1389). رحیق مختوم شرح حکمت متعالیه. ج2، قم: مرکز نشر إسراء.
10.     حلی (علامه حلی)، حسن بن یوسف (1407). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. تصحیح حسن حسن‌زاده آملی، قم: مؤسسة النشر الاسلامیة.
11.     خراسانی، شرف‌الدین (1375). فیلسوفان نخستین یونانی. تهران: کتابهای جیبی.
12.     خوارزمی، تاج‌الدین حسین (1379). شرح فصوص الحکم. تصحیح حسن حسن‌زاده آملی، قم: بوستان کتاب.
13.     سبحانی، جعفر (1384). محاضرات فی الالهیات. چ11، قم: مؤسسه امام صادق.
14.     سبحانی، جعفر (1384). الهیات علی هدی الکتاب و السنه و العقل. بقلم محمد مکی العاملی، قم: مؤسسة الامام الصادق.
15.     سراج طوسی، ابونصر (1914م). اللمع فی التصوف. تصحیح رینولد آلن نیکلسون، مطبعة لیدن.
16.     سیار، پیروز (مترجم) (1393). عهد جدید. چ3، تهران: نشر نی.
17.     عفیفی، ابوالعلاء (1934م). نظریات الاسلامیین فی الکلمة. نشریه کلیة الآداب، المجلد الاول، الجزء الاول، قاهره: انتشارات اساطیر.
18.     فرامرز قراملکی، احد (1384). منطق 2. انتشارات پیام نور.
19.     قاضی عبدالجبار (1422). شرح الاصول الخمسه. ط1، بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
20.    قدیر، س. ا. (1362). تفکر اسکندرانی و سریانی. ترجمه نصرالله پورجوادی، در: م. م. شریف (ویراستاری)، تاریخ فلسفه در اسلام، ج1، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
21.     قونوی، صدرالدین (1381). اعجاز البیان فی تفسیر ام القرآن. تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
22.    کاشانى، عزّالدین محمود (1385). مصباح الهدایة و مفتاح الکفایة. تصحیح عفت کرباسی و محمدرضا برزگر خالقی، تهران: انتشارات زوار.
23.    لاهیجی، ملامحمد جعفر (1386). شرح رساله المشاعر ملاصدرا. تصحیح و تحقیق استاد سیدجلال آشتیانی، قم: مؤسسه بوستان کتاب.
24.    صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، محمد (1366). تفسیر القرآن الکریم. قم: نشر بیدار.
25.    صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، محمد (1387). سه رسائل فلسفی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
26.    صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، محمد (1361). العرشیه. تصحیح غلامحسین آهنی، تهران: انتشارات مولی.
27.    صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، محمد (1375). مجموعة رسائل فلسفی صدرالمتألهین. تهران: انتشارات حکمت.
28.    صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، محمد (1981). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. بیروت: دار الاحیاء التراث.
29.    صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، محمد (1380). المبدأ و المعاد. ترجمه محمد ذبیحی، قم: انتشارات اشراق.
30.    صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، محمد (1387). المظاهر الالهیة فی اسرار العلوم الکمالیة. تصحیح سیدمحمد خامنه‌ای، تهران: بنیاد حکمت صدرا.
31.     صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، محمد (1363). مفاتیح الغیب. مقدمه و تصحیح محمد خواجوی، تهران: انتشارات مولی.
32.    صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، محمد (1360). اسرار الایات. مقدمه و تصحیح خواجوی، تهران: انجمن حکمت و فلسفه تهران.
33.    وال، ژان (1380). بحث در مابعدالطبیعه. ترجمه یحیی مهدوی و همکاران، تهران: انتشارات خوارزمی.
34.    یزدان‌پناه، سیدیدالله (1399). مختصات حکمت متعالیه. تدوین و نگارش رضا درگاهی‌فر، قم: بوستان کتاب.
35.    Johansen, Karsten F. (1998). A history of Ancient Philosophy. tran. Henrik Rosenmeier, London: Routledge.
36.    Armstrong, A. H. (1947). An Introduction to Ancient Philosophy. London.