مجله قبسات

مجله قبسات

اثرگذاری مبادی فلسفی فارابی بر نظریه ی عینیت ذات و صفات الهی در نگاه ابن‌سینا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، پژوهشکده حکمت معاصر، دانشجو دکترا، تهران.
2 استادیار دانشکده فلسفه و کلام اسلامی. دانشگاه امام صادق(ع). تهران، ایران.
3 دانشیار دانشکده فلسفه و کلام اسلامی. دانشگاه امام صادق(ع). تهران، ایران.
چکیده
مسئله‌ی رابطه‌ی ذات و صفات الهی از بنیادی‌ترین مباحث در الهیات فلسفی است که از یونان باستان تا حکمت اسلامی پیوسته مرکز توجه فیلسوفان بوده است. گرایش غالب میان حکمای مسلمان پذیرش نظریه‌ی «عینیت ذات و صفات حق‌تعالی» به معنای اتحاد مصداقی است، اما ابن‌سینا با ارائه‌ی نظریه‌ی ابتکاری «ترادف مفهومی و عینیت مصداقی» رویکردی تازه عرضه می‌کند. پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر مبادی فارابی بر نظریه‌ی ابن‌سینا و تبیین مرزهای متمایز این دو دیدگاه، به روش تحلیلی ـ تطبیقی انجام شده است. مسئله‌ی اصلی پژوهش، تبیین چگونگی گذار از بساطت هستی‌شناختی فارابی به تحلیل معناشناختی ابن‌سینا است. برای دستیابی به این هدف، مبانی سه‌گانه‌ی فارابی در حوزه‌های هستی‌شناسی، مبدأشناسی و معرفت‌شناسی استخراج و با آراء ابن‌سینا در آثار اصلی وی مقایسه گردید. نتایج نشان می‌دهد که فارابی با تأکید بر بساطت واجب‌الوجود و یگانگی علم و ذات، بنیان لازم برای «عینیت مصداقی» را نهاده، در حالی که ابن‌سینا با اعمال تمایز منطقی میان مفهوم و مصداق و بر پایه‌ی اصولی چون «عدم انتزاع مفاهیم متعدد از ذات بسیط»، این مبانی را به سطح «عینیت مفهومی» ارتقا داده و در مبانی از فارابی متاثر است. در مجموع، نظریه‌ی ابن‌سینا امتداد منطقی مبانی فارابی است که در آن، بساطت واجب به اتحاد مفهومی صفات منتهی شده و از منسجم‌ترین تبیین‌ها در این حوزه به‌شمار می‌رود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analytical Study of the Influence of al-Farabi’s Philosophical Principles on Ibn Sina’s Theory of the Identity of the Divine Essence and Attributes

نویسندگان English

Marzieh Farsji 1
Mona Faridi 2
Fatemeh Sadeghzadeh 3
1 Research Institute of Humanities and Cultural Studies, Hikmat Mazazer Research Institute, PhD student, Tehran.
2 Associate Professor of the Faculty of Islamic Philosophy and Theology of Imam Sadiq (AS) University, ،Tehran, Iran.
3 faculty member of Imam Sadiq University (AS). Faculty of Islamic Philosophy and Theology. Tehran, Iran.
چکیده English

The relationship between the Divine Essence and Attributes is a fundamental issue in philosophical theology, which has consistently occupied philosophers from ancient Greece to Islamic philosophy. While the dominant view among Muslim philosophers is the “identity of the Divine Essence and Attributes” in terms of referential unity, Avicenna introduces a novel approach by proposing the innovative theory of “conceptual synonymy and referential identity.” This study, employing an analytical-comparative method, investigates the influence of Farabi’s principles on Avicenna’s theory, clarifying the distinct boundaries between these two perspectives. The main problem of this research is to elucidate how the transition occurred from Farabi’s ontological simplicity to Avicenna’s semantic analysis. To achieve this, Farabi’s threefold principles in ontology, protology, and epistemology were extracted and compared with Avicenna’s views in his major works. The findings indicate that Farabi, by emphasizing the simplicity of the Necessary Existent and the unity of Divine knowledge and essence, laid the necessary foundation for “referential identity,” whereas Avicenna, by applying the logical distinction between concept and referent and relying on principles such as “the impossibility of abstracting multiple concepts from a simple essence,” elevated these principles to the level of “conceptual identity,” while remaining influenced by Farabi in his foundational principles. In conclusion, Avicenna’s theory constitutes a logical extension of Farabi’s principles, wherein the simplicity of the Necessary Existent culminates in the conceptual unity of the Divine attributes, representing one of the most coherent explanations in this field.

کلیدواژه‌ها English

Ibn Sina
Farabi
Identity of Divine Essence and Attributes
Simplicity of the Necessary Existent
Peripatetic Philosophy
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (۱۳۲۶). الشفاء (الهیات). تحقیق سعید زائد، قم: مکتبة آیت‌الله مرعشی.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (۱۳۵۷ق). النجاة. ط۲، مصر: مطبعة السعاده.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (۱۳۶۲). المبدأ و المعاد. به اهتمام عبدالله نوری، تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (۱۳۷۱). مباحثات. به کوشش محسن بیدارفر، قم: انتشارات بیدار.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (۱۳۷۵). الاشارات و التنبیهات. ج۲، قم: نشر البلاغه.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (۱۴۰۰). الاشارات و التنبیهات. ترجمه محمدتقی ملکشاهی، تهران: سروش.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (۱۴۲۱ق). التعلیقات. ط۴، قم: مرکز انتشارات تبلیغات اسلامی.
آکویناس، توماس (۱۳۸۰). جامع الهیات. ترجمه داوری اردکانی، تهران: حکمت.
افلاطون (۱۳۷۴). محاورات افلاطون. ترجمه محمدحسن لطفی، تهران: خوارزمی.
ارسطو (۱۳۸۹). متافیزیک. محمدحسن لطفی، تهران: انتشارات حکمت.
بهمنیار‌بن‌مرزبان، ابوالحسن (۱۳۷۵). التحصیل. تصحیح و تعلیق مرتضی مطهری، تهران: دانشگاه تهران.
پیرمرادی، محمدجواد (۱۳۸۹). اصالت وجود و تعارض‌زدایی دیدگاه‌های فلاسفه و متکلمان مسلمان در تبیین معناشناسی صفات الهی. خردنامه صدرا، (۶۲)، ۱۰۷–۱۲۲.
خوارزمی، تاج‌الدین (۱۳۶۸). شرح فصوص‌الحکم. تصحیح نجیب مایل هروی، تهران: انتشارات مولی.
ذبیحی، محمد (۱۳۸۳). اتحاد مفهومی و مصداقی ذات و صفات واجب تعالی. اندیشه دینی، (۱۳)، ۵۷–۷۴.
ذبیحی، محمد (۱۳۹۲). فلسفه مشاء: با تکیه بر آرای ابن‌سینا. تهران: سمت.
ذبیحی، محمد، و ایرجی، اعظم (۱۳۸۸). صفات الهی از نگاه ابن‌سینا و توماس آکویناس. فلسفه دین، ۸(۲)، ۲۱–۳۸.
سلیمانی، فاطمه (۱۳۹۳). معناشناسی اوصاف الهی از نگاه ابن‌سینا در پاسخ به مسئله زبان دین. الهیات تطبیقی، (۱۱)، ۱۳۷–۱۵۳.
شهرستانی، محمد‌بن‌عبدالکریم (۱۳۶۴). الملل و النحل. ترجمه محمدرضا جلالی نائینی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
شهیدی، سعیده سادات (۱۳۸۸). عینیت مفهومی اوصاف الهی در فلسفه ابن‌سینا. حکمت سینوی، (۴۲)، ۹–۲۲.
فارابی، ابونصر (۱۴۰۵ق). فصوص‌الحکم. قم: بیداری.
فارابی، ابونصر (۱۹۰۲م). السیاسات‌المدنیه. حیدرآباد: مطبعة دایرة‌المعارف عثمانیه.
فارابی، ابونصر (۱۹۸۶م). آراء اهل المدینةالفاضله. مقدمه و تعلیقه البیر نصری نادر، ط۷، بیروت: دار المشرق.
فارابی، محمد‌بن‌محمد (۱۳۴۵). رسائل فارابی (رساله فی اثبات‌المفارقات). حیدرآباد: مطبعة دایرة‌المعارف عثمانیه.
فارابی، محمد‌بن‌محمد (۱۳۴۶). التعلیقات. حیدرآباد: مطبعة دایرة‌المعارف عثمانیه.
فارابی، محمد‌بن‌محمد (۱۳۴۹). عیون المسائل. حیدرآباد: مطبعة دایرة‌المعارف عثمانیه.
فخررازی، محمد‌بن‌عمر (۱۳۸۳). شرح‌الاشارات و التنبیهات. تصحیح علیرضا نجف‌زاده، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
قیصری، داود (۱۴۱۶ق). شرح فصوص‌الحکم. تصحیح محمدحسن الساعدی، قم: انوارالهدی.
مطهری، مرتضی (۱۳۷۴). آشنایی با علوم اسلامی. تهران: صدرا.
موسوی بجنوردی، محمدکاظم (زیر نظر) (۱۳۸۵). دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی. ج۴، تهران: مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
میرداماد (۱۳۹۷). قبسات. تهران: دانشگاه تهران.
یثربی، سیدیحیی (۱۳۸۸). تاریخ تحلیلی–انتقادی فلسفه اسلامی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و ارشاد اسلامی.
یزدان‌پناه، سیدیدالله (۱۳۸۶). حکمت‌الاشراق. تحقیق و نگارش مهدی علی‌پور، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
حسینی، محمد (۱۳۹۷). تحلیل تأثیر فارابی بر ابن‌سینا در مباحث هستی‌شناسی. رساله دکتری، دانشگاه تربیت مدرس.
کاظمی، علی (۱۳۹۹). بازتاب اندیشه فارابی در نظریه صدور ابن‌سینا. پژوهش‌نامه فلسفه اسلامی، ۲۵(۲)، ۱۱۲–۱۳۱.