مجله قبسات

مجله قبسات

تحلیل انتقادی احتجاب معرفتی الهی در روایات امامیه در اندیشه قاضی‌سعید قمی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار و عضو پژوهشگاه بین المللی المصطفی
10.22034/qabasat.2026.2061328.2413
چکیده
مسأله «احتجاب الهی» به‌مثابه یکی از مهمترین چالش‌های الهیاتی عصر حاضر در حوزه خداباوری و الحاد، از گذشته دور در روایات امامیه و دانش‌های اسلامی به‌ویژه تفسیر، فلسفه و عرفان اسلامی مطرح بوده است. پرسش اصلی جستار حاضر این است که قاضی‌سعید قمی (1043-1103ق)، حکیم و عارف برجسته شیعی در عصر صفوی، روایات ناظر به احتجاب معرفتی الهی را چگونه تفسیر می‌کند و تحلیل انتقادی دیدگاه وی چگونه است؟ پژوهه حاضر با درک اهمیت و ضرورت این مسأله و نقش آن در موجه‌سازی خداناباوری در سایه برهان «اختفای خدا» در الهیات مدرن، و با هدف بازخوانی این آموزه در فرهنگ روایات امامیه و اندیشه‌های قاضی‌سعید قمی، می‌کوشد با رویکرد تحلیلی- انتقادی، به بررسی تفسیر این روایات در اندیشه قاضی‌سعید قمی بپردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قاضی‌سعید، هرچند احتجاب معرفتیِ حقی را نفی می‌کند، اما در ساحت احتجاب معرفتیِ خلقی، نه‌تنها احتجاب حسی، بلکه احتجاب عقلی و شهودیِ حق تعالی را می‌پذیرد. با این‌ همه، بررسی انتقادی دیدگاه وی حاکی از آن است که نظام معرفت‌شناختی او از انسجام و استحکام کافی برخوردار نیست و نه تنها براهین او از اثبات مدعایش ناتوان است، دیدگاه‌های وی از ناسازگاری درونی نیز رنج می‌برد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

نهج‌البلاغة (للصبحی صالح).
ابن‌درید، محمدبن‌حسن (بی‌تا). جمهرة اللغة. ط1، بیروت: دار العلم للملایین‏.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1371). المباحثات. مقدمه و تحقیق محسن بیدارفر، قم: بیدار.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1400ق). رسائل ابن‌سینا. قم: انتشارات بیدار.
ابن‌شعبه حرانى، حسن‌بن‌على (1404ق). تحف‌العقول عن آل‌الرسول(ص). چ2،  قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن‌شهرآشوب، محمدبن‌على (1369ق). متشابه القرآن ومختلفه. ج1، قم: دار بیدار للنشر‏.
 ابن‌عربی، محیى‌الدین (1424ق). کتاب الحجب. ط1، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة.
ابن‌عربی، محیى‌الدین (بی‌تا). الفتوحات المکیة. (اربع مجلدات). ط1،بیروت: دار الصادر.
 اسماعیلی، محمدعلی، و رضانژاد، عزالدین (1403). «تحلیل و بررسی آموزه احتجاب معرفتی الهی در اندیشه صدرالمتألهین»، فصلنامه پژوهشی کلام اسلامی، 33(132)، 29-45.
اسنادیدر، دانیل هوارد (1399). «اختفای خداوند». در: دانشنامه فلسفه دین، ویراسته پل ادواردز و دونالد ام. بورچرت، ترجمه انشاءالله رحمتی، چ1، تهران: سوفیا.
افلوطین (1366). دوره آثار افلوطین. ترجمه محمدحسن لطفی، تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.
الیاده، میرچا (1399). مقدس و نامقدس. ترجمه نصرالله زنگویی، تهران: سروش.
آزادگان، ابراهیم، و خوشنویس، یاسر (1403). انسان و خدای محجوب. تهران، مؤسسه انتشارات علمی دانشگاه صنعتی شریف.
بریه، امیل (1382). «مفهوم خدا در اندیشه و فلسفه فیلون». ترجمه سعید رحیمیان، فصلنامه پژوهش‌های فلسفی-کلامی، (15-16).
بوبر، مارتین (1380). کسوف خداوند (مطالعاتی درباره رابطه دین و فلسفه). ترجمه عباس کاشف و ابوتراب سهراب، چ1، تهران: سپهر اندیشه.
بوبر، مارتین (1380). کسوف خداوند (مطالعاتی درباره رابطه دین و فلسفه). ترجمه عباس کاشف و ابوتراب سهراب، چ1، تهران: سپهر اندیشهل.
 جوهرى، اسماعیل‌بن‌حماد (بی‌تا). الصحاح. ط1، بیروت: دار العلم للملایین.
حسن‌زاده آملی، حسن (1375). نصوص‌الحکم بر فصوص‌الحکم. تهران: مرکز نشر فرهنگی رجاء.
دوانی، محمد (1411ق). ثلاث رسائل. چ1، مشهد: آستان قدس رضوی.
دولت، محمدعلی، و دولتی، محمد (1394). «تفسیر مستندات الهیات سلبی در روایات علوی». فصلنامه علمی علوم حدیث، 20(75)، 71-94.
رازی، ابوحاتم (1381). اعلام النبوة. چ2، تهران: مؤسسه حکمت و فلسفه‏.
راوندى، سعیدبن‌هبةالله (1407ق). الدعوات. چ1، قم: انتشارات مدرسه امام مهدى(ع).
زمخشرى، محمود (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. ط3، بیروت: دار الکتاب العربی.
سبزواری، ملاهادی (1384). شرح المنظومة. چ3، تهران: نشر ناب.
سهروردی، شهاب‌الدین (1375). مجموعه مصنفات شیخ اشراق. تصحیح و مقدمه هانرى کربن، سیدحسین نصر و نجفقلى حبیبى، چ2، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى‏.
شرباک، دن کوهن (1383). فلسفه یهودی در قرون وسطا. ترجمه علی‌رضا نقدعلی، چ1، قم: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.
 شهرزوری، محمدبن‌محمود (1372). شرح حکمة الاشراق. تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شهید اول، محمدبن‌مکى (1410ق). المزار. چ1، قم: مدرسه امام مهدى(ع).
صدرالمتألهین، محمد (1386). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. چ4، قم: بوستان کتاب.
صدرالمتألهین، محمد (1981م). الأسفار العقلیة الأربعة. ط3، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
صدرالمتألهین، محمدبن‌ابراهیم (1383). شرح اصول الکافی. چ1، تهران: مؤسسه مطالعات وتحقیقات فرهنگی وابسته به وزارت فرهنگ وارشاد عالی.
صدرالمتألهین، محمدبن‌ابراهیم (1392). تعلیقه بر حکمة الاشراق (همراه متن کتاب). تصحیح نجفقلی همدانی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا‏.
صدوق، محمدبن‌علی (1398ق). التوحید. چ1، قم: موسسة النشر الاسلامی.
صدوق، محمدبن‌على (1385). علل الشرائع. چ1، قم: کتاب فروشى داورى‏.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1385). نهایة الحکمة. تصحیح و تعلیقات غلامرضا فیاضی، چ3، قم: مؤسسه آموزشی امام خمینی.
طوسى، محمدبن‌حسن (1407ق). تهذیب الأحکام. تحقیق خرسان، چ4، تهران: دار الکتب الإسلامیه‏.
علیزمانی، امیرعباس (1404). ماه نو: جستارهایی در باب اختفای الهی. تهران: نشر فلات.
فیض کاشانى، محمدمحسن (1406ق). الوافی. اصفهان، نشر کتابخانه امام امیرالمؤمنین على(ع)، چاپ اول.
قاضی سعیدقمی، محمدبن‌محمد (1386). شرح توحید الصدوق. تصحیح و تعلیق: نجفقلی حبیبی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ دوم.
قیصری، داوود (1399). شرح فصوص الحکم. تحقیق حسن حسن‌زاده آملی، قم، بوستان کتاب، چاپ ششم.
کاپلستون، فردریک چارلز (1375) تاریخ فلسفه (تاریخ یونان و رم). ترجمه سیدجلال‌الدین مجتبوی، چ3، تهران: سروش.
کرمانی، حمیدالدین (1976م). راحة العقل. تقدیم و تحقیق مصطفی غالب، ط1، بیروت: دار الاندلس.
کلینی، محمدبن‌یعقوب (1407ق). الکافی. چ4، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
گیسلر، نورمن (1391). فلسفه دین. ترجمه حمیدرضا آیت‌اللهی، تهران: مؤسسه انتشارات حکمت.
مسلم نیشابوری، ابن‌الحجاج (بی‌تا). صحیح مسلم. تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مجلسی، محمدباقر (1362). بحار الأنوار. چ4، تهران: دار الکتب الاسلامیة.
مفید، محمدبن‌محمد (1413ق). الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد. چ1، قم: کنگره شیخ مفید.
مک‌گراث، آلیستر (1392). درسنامه الهیات مسیحی. ترجمه بهروز حدادی، ویرایش پنجم، چ1، قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
نراقی، آرش (1394). حدیث حاضر و غایب (مقالاتی درباب الهیات غیبت). چ3، تهران: نگاه معاصر.
نیچه، فردریش (1403). حکمت شادان. ترجمه سعید کامران، تهران: جامی.
 وایدنر، ورونیکا (1403). اختفای الهی. ترجمه طه عبداللهی سهی، چ2، تهران: سروش.