مجله قبسات

مجله قبسات

مدل مفهومی منطق تولید علوم انسانی از قرآن و نظریه ابتنا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه علوم قرآن و حدیث، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران ـ ایران
2 استاد تمام گروه منطق فهم دین پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
نظریه ابتناء، که از منظر دانش فلسفه دین، به فرآیند و سازکار تولید معتبر و قابل سنجش معرفت دینی می پردازد، در صدد است تا بُعد کلان دستگاهیِ روشگانیِ پویا و محرکِ تولید معرفت دینی را در اثر تعامل پیوسته و متناوب مبادی خمسه دین، نمایان سازد. بدین سان سطح و افق علمی منسجمی که این نظریه در حوزه تولید معرفت دینی ارائه می کند، با سایر مدل‌ها و الگوها بسیار متفاوت بوده و موجب تمایز آن می شود؛ چراکه خاستگاه این نظریه پیشگیری از ایجاد چالش‌های معرفتی است. لذا پژوهش حاضر که از نوع بنیادی و بر اساس طرح پژوهش نظریه ای و به روش کتابخانه ای انجام شده است درصدد است تا مدل مفهومی منطق تولید علوم انسانی از قرآن را بر اساس این نظریه ابزار سنجی نموده و صرفا به بررسی چگونگی تعامل متناوب مبادی خمسه در ایجاد سازکار و فرآیندمند منطق تولید علوم انسانی از قرآن بپردازد و امکان استکشاف نظریات علوم انسانی را با محوریت قرآن کریم با ارائه الگوی عینی به اثبات رساند. از این پژوهش درصدد است؛ تا از این رهگذر با تبیین چگونگی تعامل متناوب مبادی خمسه بر اساس سه سطح ابتنای معرفتی، روشی و کاربستی به ارائه قواعد مفهومی، قواعد روشی، قواعد نظری پردازی، ضوابط سیستمی، سنجه های تولیدی منطق تولید علوم انسانی از قرآن بپردازد و میزان ظرفیت و کارآمدی مبتنی بر فلسفه معرفت دینی را از کانال نظریه ابتناء ارائه نماید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Conceptual Model of the Logic of Producing Human Sciences from the Qur'an and the Theory of Ebten'a

نویسندگان English

Hadi Afkham rezaei 1
AliAkbar Rashad 2
1 PhD student, Department of Quran and Hadith Sciences, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Professor at the Research Center for Islamic Culture and Thought
چکیده English

Theory of Ibtinā (Foundational Dependency) explains how valid, measurable, and dynamic religious knowledge can be produced through the continuous interaction of the five foundational principles of religion. From the perspective of the philosophy of religion, it presents a macro-level methodological framework that differs from traditional models of religious understanding. Its goal is to generate authentic, efficient, and contemporary religious knowledge capable of addressing new issues while remaining measurable and scientifically coherent. It represents a significant development in the methodology of dynamic Ijtihād rather than merely another interpretive model. This theoretical and library-based study evaluates a conceptual model for producing human sciences from the Quran using the Ibtinā framework. It focuses on how the alternating interaction of the five principles creates a process-oriented logic for deriving theories of human sciences from the Quran. The research seeks to fill a gap in existing scholarship by demonstrating the possibility of Quran-centered theorization in the human sciences. Through analysis of epistemic, methodological, and applicative levels of foundational dependency, it proposes conceptual and methodological rules, theorization principles, systemic regulations, and productive criteria. Ultimately, the study highlights the capacity and effectiveness of the Ibtinā theory as a philosophical framework for generating human sciences from the Quran.

کلیدواژه‌ها English

Quran
Human Sciences
Ibtinā Theory
Knowledge Production Logic
Conceptual Model
قرآن کریم.
اسدی نسب، محمدعلی (1396). امکان علوم انسانی اسلامی از منظر قرآن در دیدگاه علامه طباطبائی. فلسفه دین، 14(3)، 517-543، در:
 https://doi.org/10.22059/jpht.2017.208968.1005369.
ایمان، محمدتقی، و کلاته ساداتی، احمد (1399). روش‌شناسی علوم انسانی نزد اندیشمندان مسلمان (ارائه مدلی روش‌شناختی از علم اسلامی). تهران: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
بابائی، علی‌اکبر (1394). قواعد تفسیر قرآن. تهران: سمت.
بابایی، علی‌اکبر، روحانی‌راد، غلامعلی، و عزیزی‌کیا، مجتبی (1397). روش‌شناسی تفسیر قرآن. تهران: سمت.
بابائی، علی‌اکبر (1398). بررسی مکاتب و روش‌شناسی تفسیر قرآن. تهران: سمت.
بابایی مجرد، حسین، و عبدالحسین‌زاده، محمد (1397). نظام‌سازی قرآن‌بنیان: چیستی، چرایی و چگونگی. پژوهش‌های میان رشته‌ای قرآن کریم، 1 (پیاپی 18)، 29-44، در:
  https://doi.org/875و https://qabasat.iict.ac.ir/article_31915.html?lang=fa.
باقری، خسرو (1382). هویت علم دینی. تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
بستان (نجفی)، حسین (1395). گامی به سوی علم دینی (۱): ساختار علم تجربی و امکان علم دینی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
بستان (نجفی)، حسین (1397). نظریه عرفی‌شدن با رویکرد اجتهادی تجربی. قم: پژوهشکده حوزه ‌و دانشگاه، سازمان تبلیغات اسلامی.
پارسانیا، حمید (1388). رئالیسم انتقادی حکمت صدرایی. علوم سیاسی، 11(42)، 9-30، در:
https://psq.bou.ac.ir/article_11941.html.
تحیری، احمدرضا (1399). مبانی و اصول معرفت شناختی حاکم بر علوم انسانی از منظر قرآن. مطالعات قرآن و علوم، 4(۷)، 38-73.
https://qh.journals.miu.ac.ir/article_5424.html.
جوادی آملی، عبدالله (1394). علم دینی مبتنی بر نقل و عقل. قم: مرکز نشر اسراء.
حافظ‌نیا، محمدرضا (۱۴۰۰). مقدمه‌ای بر روش تحقیق در علوم انسانی. تهران: انتشارات سمت.
حسنی، سیدحمیدرضا، و علی‌پور، مهدی (1394). پارادایم اجتهادی دانش دینی (پاد). تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
حسین‌زاده یزدی، مهدی، و حدادی، علیرضا (1395). نظریه بومی‌گرایی حسین کچویان. نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، 6(1) بهار و تابستان، 161 ـ 199، در:
 https://doi.org/10.22059/jstmt.2017.63564
حسینی، سیدمازیار، و خوش‌منش، ابوالفضل (1402). ظرفیت‌سنجی تفسیر موضوعی در تولید علوم انسانی اسلامی. آموزه‌های قرآنی، 20(37)، 93ـ 120، در:  https://doi.org/10.30513/qd.2022.2935.1614
خسروپناه، عبدالحسین (1381). کلام جدید. چ2، قم: مرکز مطالعات و پژوهش‌هاى فرهنگى حوزه علمیه.
خ‍س‍روپ‍ن‍اه‌، ع‍ب‍دال‍ح‍س‍ی‍ن‌ (1384). آسیب‌شناسی جامعه دینی. قم: دفتر نشر معارف.
خسروپناه، عبدالحسین (1399). الگوی حکمی اجتهادی در علوم انسانی اسلامی. علوم اسلامی، (۲)، 29-66.
خسروپناه، عبدالحسین، عاشوری، مهدی، و پارسانیا، حمید (1392). تولید و تکوین علوم انسانی اسلامی. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
خسروپناه، عبدالحسین (1393). در جستجوی علوم انسانی اسلامی. قم: دفتر نشر معارف.
خندان، علی‌‌اصغر (1396). نظریۀ علم دینی با رویکرد توحیدی از منظر استاد مطهری. تحقیقات بنیادین علوم انسانی. ۳(۲)، 72-41، در:
 https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.2476745.1396.3.2.5.0.
دلاور، علی (۱۳۹۹). روش تحقیق در روان‌شناسی و علوم تربیتی. تهران: انتشارات رشد.
دیرباز، عسکر، و گنج‌خانی، آسیه (۱۴۰۱). بررسی مبانی انسان‌شناختی علوم انسانی اسلامی از دیدگاه علامه مصباح یزدی. مطالعات میان رشته‌ای تمدنی انقلاب اسلامی، 1 (1)، 35ـ50.
 https://doi.org/10.28211685/CIR.2205.1045.1.1.2.
رجبی، محمود (1393). روش تفسیر قرآن. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
رشاد، علی‌اکبر (1403). بدون شک ایران از کانون‌های تولید علوم انسانی اسلامی بوده است. سخنرانی در هم‌اندیشی علمی «وقوع علوم انسانی اسلامی؛ پیشینه، راهکارها، مصادیق»، در: https://rashad.ir/rashadoloom
 رشاد، علی‌اکبر (۱۴۰۰). نگاهی دیگر به معیار علم دینی. قبسات، (۱۰۰)، ۵-۱۴، در:  
https://qabasat.iict.ac.ir/article_245061.html.
رشاد، علی‌اکبر (۱۳۹۵). منطق طبقه‌بندی علوم. ذهن، (۶۵)، 5-28، در:
https://zehn.iict.ac.ir/article_22965.html.
رشاد، علی‌اکبر (1394). تعریف فلسفه‌ مضاف، ذهن، 16(63)، 5-34، در:
https://zehn.iict.ac.ir/article_19182.html.
رشاد، علی‌اکبر (1389). منطق فهم دین. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
رشاد، علی‌اکبر (1388الف). فلسفه معرفت دینی. ذهن، (۴۰)، 5-16، در: http://noo.rs/UVPvG
رشاد، علی‌اکبر (1388ب). مبادی دخیل در تکوین و تطور معرفت دینی. قبسات، (53)، 5 ـ36، در:
https://qabasat.iict.ac.ir/article_17524.html?lang=fa.
رشاد، علی‌اکبر (1388 ج). نظریه ابتناء: برساختگی تکون و تطور معرفت دینی بر تأثیر ـ تعامل ِ متناوب ـ متداوم مبادی خمسه. تهران: دبیرخانه هیأت حمایت از کرسی‌های نظریه‌پردازی.
رشاد، اکبر (1384). ضرورت تأسیس فلسفه دین، منطق اکتشاف دین و فلسفه معرفت دینی، و ترابط و تمایز آنها با همدیگر. قبسات، ( 38)، 21 ـ 52، در:  https://qabasat.iict.ac.ir/article_17357.html?lang=fa
رضایی اصفهانی، محمدعلی (1403). منطق تفسیر قرآن 1 (مبانی و قواعد تفسیر قرآن). قم: انتشارات بین‌المللی المصطفی.
زندیه، نورالدین، اژدری، رامین، و موسوی بیوکی، سیدمحمدهادی (1398). مبانی حاکم بر ساختار قرآن کریم در نسبت با علوم انسانی قرآن بنیان از منظر آیت‌الله جوادی آملی. پژوهشهای میان رشته‌ای قرآن کریم، (1)، 83ـ 96، در: https://www.sid.ir/paper/149399/fa
السبت، خالد بن عثمان (1426ق). قواعد التفسیر جمعاً و دراسة. ریاض: دار ابن‌القیم- دار ابن‌عفان.
سروش، عبدالکریم (1393). قبض و بسط تئوریک شریعت. تهران: صراط.
سعیدی روشن، محمدباقر (1398). تحلیل زبان قرآن و روش‌شناسی فهم آن. چ9، تهران: پژوهشکده حوزه و دانشگاه- سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
سلطانی رنانی، سیدمهدی (1403). تحلیلی بر مفهوم‌شناسی و شاخصه‌های علم دینی در اندیشه آیت‌الله جوادی آملی. سیاست پژوهی تحول در علوم انسانی، 3(1)، 75-90، در: http://noo.rs/PhBIR
سلیمانی امیری، عسکری، و گنج‌خانی، آسیه (1396). بررسی چیستی علوم انسانی اسلامی از دیدگاه آیت‌الله مصباح یزدی. آیین حکمت، (33)، پاییز، 57-78، در: https://doi.org/10.22081/pwq.2018.65409
شاه‌آبادی، محمدرضا، حاجی، حسن، دنیادیده، هادی، و طالب، زهرا (1400). معیار قرآن کریم برای بازنمایی معرفت‌شناسی در علوم انسانی. مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، 25(86)، 206-230، در:  http://noo.rs/B4BrP
شریفی، احمدحسین (1394). مبانی علوم انسانی اسلامی. تهران: آفتاب توسعه.
شریفی، احمدحسین (1402). روش‌شناسی علوم انسانی اسلامی. تهران: آفتاب توسعه.
شلایرماخر، فردریش (1799). درباره دین. ترجمه محمدابراهیم باسط، 1400، تهران: نشر نی.
شورت، ادموند سی. (1398). روش‌شناسی مطالعات برنامه درسی. ترجمه محمود مهرمحمدی و همکاران. تهران: سمت.
صباغ، محمدبن‌لطفی (1408 ق.). بحوث فی اصول التفسیر. بیروت: المکتب الاسلامی.  
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1362). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دار الکتب الاسلامیه.
علی‌تبار، رمضان (1401). منطق علوم انسانی: فراروش. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
علی‌تبار فیروزجایی، رمضان، و ترخان، قاسم (1403). بررسی نظریه علم دینی استاد رشاد (مبادی، معیارها و ارکان). ذهن، 25(98)، 5-43، در:
https://zehn.iict.ac.ir/article_712713.html.
علی‌تبار، رمضان، و عباس‌زاده، مهدی (1402). منطق و ساختار توجیه در گزاره‌های علوم انسانی اسلامی (با تأکید بر معیار قرآن کریم)پژوهشهای معرفت‌شناختی، 12(2)، 89ـ109، در: https://doi.org/10.22054/ajsm.2015.1610
کاظمینی، سیدمحمدحسین (1394). درآمدی تحلیلی بر منطق تدوین مبانی علوم انسانی اسلامی. مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، (62)، 53 ـ74، در: https://ksiu.nahad.ir/article_264.html?lang=fa
کربلائی پازوکی، علی، و میرهادی تفرشی، محمدرضا (1396). چیستی علوم اسلامی و رابطه آن با علوم انسانی از منظر شهید مطهری. مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، 21(1)، 5 ـ 18.
کریمی، مصطفی (1398). فرایند نظریه‌پردازی قرآنی درحوزه تفسیر موضوعی. مطالعات قرآن و حدیث، (1)، 180-217، در:  
https://qhs.isu.ac.ir/article_2573.
کمانی نجف‌آبادی، مهدی (1402). روش‌های نظریه‌پردازی براساس متون دینی در مطالعات علوم انسانی (مرور بازه 1380 تا 1400ش). تحقیقات بنیادین علوم انسانی، 9(1)، 99-144، در: DOR:20.1001.1.2476745.1402.9.1.5.0
گلشنی، مهدی (1398). علم و دین در افق جهان‌بینی توحیدی. تهران: انتشارات دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی.
مجتهد شبستری، محمد (1379). ایمان و آزادی. تهران: طرح نو.
محمدی فرد، علیرضا، و حسنی، سیدحمیدرضا (1402). تفسیر موضوعی به مثابه روش نظریه‌پردازی در علوم انسانی؛ خوانشی نو از دیدگاه قرآنی شهیدصدر. قرآن شناخت. 16(2)، 7-27، در: https://doi.org/10.2234
مصباح یزدی، محمدتقی (1392). رویکرد تهذیبی تأسیسی به علم دینی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مطهری، مرتضی(1356). مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی. تهران: انتشارات صدرا.
ملکی، یاسر، جودوی، امیر، و خسروپناه، عبدالحسین (1398). تبیین مبانی انسان‌شناختی در قرآن کریم و کاربست آن در تحول علوم انسانی. مطالعات معرفتی دردانشگاه اسلامی. ۲۳(۴)، 385 ـ 402، در:  https://sid.ir/paper/237039/fa  
میرباقری، محمدمهدی (1389). گفتارهایی پیرامون تحول در علوم انسانی. تهران: فجر ولایت.
موحدابطحی، سیدمحمدتقی (1399). طبقه‌بندی جامع رویکردهای علم دینی؛ گامی به سوی طبقه‌بندی جامع رویکردهای علم دینی. مطالعات معرفتی دردانشگاه اسلامی، 24(2)، 309-330، در:  https://sid.ir/paper/388410/fa
نجارزادگان، فتح‌الله (1390). بررسی تطبیقی مبانی تفسیر قرآن در دیدگاه فریقین. تهران: سمت.
نصری، عبدالله (1391). راز متن: هرمنوتیک، قرائت پذیری متن و منطق فهم دین. تهران: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران (سروش).
واسطی، عبدالحمید (1402). رویکرد شبکه‌ای در تفسیر قرآن، به مثابه زیرساختی برای دست‌یابی به آنتولوژی قرآن. قبسات، ۲۸(۱۰۸)، 67-92، در:
  https://doi.org/040108.
Creswell, J. W. (2018). Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches. 5th Edition, SAGE Publications.
Mujahidin, A. (2018). The Dialectic of Qur’an and Science: Epistemological Analysis of Thematic Qur’an Interpretation Literature in the Field of Social Sciences of Humanities. ESENSIA: Jurnal Ilmu-Ilmu Ushuluddin, 19(2), 210–226, in: https://doi.org/10.14421/esensia.v19i2.1563.
Legenhausen, M. (2010). Hermeneutical foundations for Islamic social sciences. Tehran: The Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works.