مجله قبسات

مجله قبسات

نقش توحید اجتماعی در بازآرایی ساحات فرهنگ (بینش، گرایش، کنش) و تجلیات آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه منطق فهم دین پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
2 سطح چهار تفسیر تطبیقی مؤسسه آموزش عالی حوزوی معصومیه، تهران، ایران
چکیده
توحید اجتماعی، به‌عنوان بازتفسیر اجتماعی از اصل توحید، ایده‌ای است که در دهه‌های اخیر توسط اندیشمندان مسلمان با هدف اصلاح جوامع و براندازی حکومت‌های طاغوتی مطرح شده و برجسته‌ترین شرح آن توسط آیت‌الله شهیدخامنه‌ای ارائه شده است. خوانش اجتماعی از توحید کارکردهای مختلفی دارد که در تحقیقات پیشین آمده و از حوزه هایی که هنوز واکاوی نشده، حوزه ساحات وجودی فرهنگ است. این مقاله با رویکرد تحلیلی-اجتهادی و با تکیه بر داده‌های اسنادی، عهده‌دار رفع این خلاء پژوهشی است. یافته‌ها نشان می‌دهد ساحت‌های سه گانه فرهنگ که ذاتی فرهنگند، تحت خوانش اجتماعی از توحید، آرایش جدیدی می‌یابند. توحید اجتماعی در ساحت بینش، به ارتقاء ایمان اجتماعی، پالایش بینش عمومی از تفکرات غیرتوحیدی و نقد فرهنگ‌های مبتنی بر جهان بینی شرک‌آلود منجر می‌شود و در سطح گرایش، با نفی ارزش‌های غیرتوحیدی، تولید ارزش‌های جدید و درونی‌سازی آن‌ها، انگیزه‌ها را تقویت کرده و همبستگی اجتماعی را حول محور توحید شکل می‌دهد. در سطح کنش نیز توحید اجتماعی، رفتارهای موحدانه را عمق‌یابی کرده، مسئولیت موحدان در مدیریت دنیا را برجسته می‌کند و زمینه تجسم توحید در نظامات اجتماعی و تعامل با جوامع غیرتوحیدی را فراهم می‌سازد. همچنین، توحید اجتماعی در نمودها و بسترهای تجلی فرهنگ تاثیرگذار است: با نفی آداب و رسوم مبتنی بر شرک، به تعالی آن‌ها و تقویت ایده نفی عبودیت غیرخدا کمک می‌کند. در حوزه هنر و نمادها هم، عمق‌بخشی، محتوادهی و تعیین محدوده‌های مجاز مورد انتظار است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The role of social monotheism in rearranging the areas of culture (insight, tendency, action) and its manifestations

نویسندگان English

mohamad arabsalehi 1
Farideh Pishvaei 2
1 Associate Professor of Logic Department of Understanding Religion, Institute of Islamic Culture and Though
2 Institute of Higher Education of Masoumieh Seminary
چکیده English

Social Tawhid (Social Monotheism), as a sociological reinterpretation of the principle of Monotheism, is a conceptual framework advanced by Muslim intellectuals in recent decades aimed at societal reform and the displacement of Taghut (tyrannical/idolatrous) regimes. The most prominent articulation of this concept has been provided by Ayatollah Sayyid Ali Khamenei. While the various functions of a social reading of Tawhid have been explored in previous literature, the ontological dimensions of culture remain an underexplored domain. This article addresses this research lacuna through an analytical-ijtihadi approach, relying on documentary evidence. The findings indicate that the three intrinsic dimensions of culture undergo a fundamental reorganization under the social reading of Tawhid. In the dimension of insight (binish), Social Tawhid facilitates the elevation of collective faith, the purification of public perception from non-monotheistic ideologies, and the critique of cultures rooted in polytheistic worldviews. At the level of inclination (gerayesh), it strengthens motivations and fosters social cohesion around the axis of Tawhid by negating non-monotheistic values and facilitating the production and internalization of new, monotheistic value systems. Regarding action (konesh), Social Tawhid deepens monotheistic behaviors, emphasizes the responsibility of monotheists in managing worldly affairs, and provides the framework for manifesting Tawhid within social systems and interactions with non-monotheistic societies. Furthermore, Social Tawhid significantly influences the manifestations and contexts of culture: by rejecting polytheistic customs, it promotes their transcendence and reinforces the concept of negating servitude (ubudiyyah) to anything other than God. In the realm of art and symbolism, it is expected to provide depth, substantive content, and the determination of permissible conceptual boundaries.

کلیدواژه‌ها English

Social monotheism
areas of culture
vision
tendency
action
قرآن کریم
آشوری، داریوش (1389). تعریف­ها و مفهوم فرهنگ. تهران: انتشارات آگه.
اینگلهارت، رونالد (١٣٩٥). تحول فرهنگی در جامعه پیشرفته صنعتی. ترجمه مریم وتر، تهران: نشر کویر.
پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی شهید سیدعلی خامنه‌ای. در: KHAMENEI.IR.
پورعباس، محمد (1398). توحید اجتماعی و نقش آن در تمدن‌سازی اسلامی. رساله دکتری، دانشگاه علامه طباطبایی.
جمشیدی، مهدی (1394). نظریه فرهنگی استاد مطهری. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
جوادی آملی، عبدالله (1388). اسلام و محیط زیست. تحقیق عباس رحیمیان، قم: اسراء.
خامنه‌ای (آیت‌الله)، سیدعلی (1392). طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن. قم: صهباء.
ذوعلم، علی (1392). فرهنگ معیار از منظر قرآن کریم. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
ذوعلم، علی (1397). فرهنگ ناب اسلامی، مبانی و الگوهای مفهومی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1369). ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن با تفسیر لغوى و ادبى قرآن. تهران: مرتضوى.
رشاد، علی‌اکبر، تعریف فرهنگ، در: https://rashad.ir/?p=1333.
سید قطب (1425ق). فى ظلال القرآن. بیروت: دار الشروق.
شفر، ریچارد (بی‌تا). فرهنگ فشرده جامعه‌شناسی. ترجمه حسین شیران، بی­جا، نشر دیجیتال جامعه‌شناسی شرقی.
صاحبی، محمدجواد (1384). مناسبات دین و فرهنگ در جامعه ایران (مجموعه مقالات). تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
عرب‌صالحی، محمد، و پیشوایی، فریده (1403). توحید اجتماعی با تأکید بر قرآن و اندیشه­های آیتالله خامنه­ای. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
فخرزارع، سیدحسین (۱۳۹۹). جهان فرهنگی در قرآن. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
قرشى بنابى، على‏اکبر (1371). قاموس قرآن. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
قرشى بنابى، على‏اکبر (1375). تفسیر احسن الحدیث. تهران: بنیاد بعثت، مرکز چاپ و نشر.
کوش، دنی (1397). مفهوم فرهنگ در علوم اجتماعی. ترجمه فریدون وحیدا، تهران: سروش.
مصباح یزدی، محمدتقی (1402). تهاجم فرهنگی. قم: مؤسسه امام خمینی(ره).
مصلح، علی‌اصغر (1393). فلسفه فرهنگ. تهران: نشر علمی.
مطهری، مرتضی (1389). آینده انقلاب اسلامی ایران. تهران: صدرا.
مکارم شیرازى، ناصر (1371). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
وزیری فرد، سیدمحمدجواد، ابراهیم نژاد، محمدرضا، و کتابدار،حسنیه (1404). توحید عملی و کارکردهای اجتماعی آن در حوزه فرهنگ با تأکید بر تفسیر المیزان. پژوهش‌های اعتقادی کلامی، (4)، زمستان، 411-432.
ولایتی، علی‌اکبر (1383). پویایی فرهنگ و تمدن اسلام و ایران. تهران: مرکز اسناد و خدمات پژوهشی.
یزدانپناه، سیدیدالله (1401). چیستی و نحوه وجود فرهنگ: نگرشی نوین به فلسفه فرهنگ. قم: کتاب فردا.