مجله قبسات

مجله قبسات

بررسی تحلیلی قلمروی برهان تجربه دینی در اثبات برخی صفات خداوند

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
سید علی محمد موسوی
استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی (ره) تهران- ایران
10.22034/qabasat.2026.2053154.2404
چکیده
یکی از براهینی که در اثبات وجود خداوند، مورد توجه متکلمین، به خصوص برخی از متکلمین غربی قرار گرفته است، برهان تجربه دینی (Proof of religious experience) است. آگاهی بی واسطه و مواجهه‌ی مستقیم با موجودی فرا مادی (ماوراءالطبیعه) و یا تجلیات او، اساس این برهان را تشکیل می‌دهد. پرسش اصلی این است که این تجربیات، ولو به صورت متواتر و توسط اقوام و ملل و پیروان ادیان مختلف نقل شوند، آیا قدرت اثبات وجود خداوندی با برخی صفات ادیان ابراهیمی را دارند؟ پژوهش حاضر با روش تحلیلی- توصیفی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، به بررسی این موضوع پرداخته است. مطابق یافته‌های این تحقیق؛ باید توجه کرد، همانگونه که بسیاری از براهین اثبات وجود خداوند (مانند نظم، فطرت، علیت و...) حیطه و قلمروی خاص خود را دارند و نمی‌توان به صرف استناد به یک برهان، علاوه بر وجود امر ماورایی (که ما آن را خدا می‌نامیم)، بسیاری از صفاتش را ثابت کرد؛ در اینجا هم همین‌طور است. یعنی مثلا برهان نظم هم شاید نتواند ازلی و ابدی بودن ناظم را ثابت کند. اما کسی به این دلیل، این برهان را کنار نگذاشته است. بنابراین در اینجا نیز شاید بتوان با کنارهم گذاشتن تجربیات دینی افراد مختلف و اشتراک گیری از آنان، علاوه بر اثبات اصل وجود امر ماورایی، برخی از صفاتش مانند رحمت، علم و آگاهی و احاطه به مخلوقات، حیات، حمکت، قدرت و... را نیز ثابت کرد. هرچند اثبات همین صفات نیز به نحو مطلق (عالم مطلق، قادر مطلق و...) توسط این برهان، بعید به نظر می‌رسد.
کلیدواژه‌ها
برهان تجربه دینی
اثبات وجود خدا
اثبات صفات خدا
قلمرو برهان
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analytical Study of the Scope of the Argument from Religious Experience in Establishing Certain Attributes of God

نویسنده English

sayed Ali Mohammad Musavi
استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی (ره) تهران- ایران
چکیده English

The argument from religious experience is one of the arguments for the existence of God that has garnered the attention of theologians, particularly in the West. The foundation of this argument lies in immediate awareness and direct encounter with a supramaterial (transcendent) being—or manifestations thereof. The central question is whether these experiences—even when reported recurrently by diverse peoples, nations, and followers of various religions—possess the capacity to establish the existence of a God who bears the attributes associated with the Abrahamic faiths. The present study examines this topic using a descriptive-analytical method and library-based research. Based on the findings of this research, it is important to note that—just as many arguments for the existence of God (such as those based on order, innate nature, causality, etc.) operate within their own specific scopes, meaning one cannot establish many of God's attributes merely by relying on a single argument—the same principle applies here. For instance, the argument from design might not suffice to prove the eternality (past and future) of the Designer; yet, no one has discarded the argument for that reason. Similarly, by aggregating and identifying commonalities among the religious experiences of various individuals, one may be able to establish not only the existence of a transcendent reality but also certain of its attributes—such as mercy, knowledge and awareness, all-encompassing presence regarding creation, life, wisdom, and power. However, establishing these very attributes in an absolute sense (Omniscient, Omnipotent, etc.) through this argument appears unlikely.

کلیدواژه‌ها English

Argument from religious experience, proof of God'
s existence, proof of God'
s attributes, scope of the argument
اصغری، محمدجواد (1393). برهان تجربه دینی از دیدگاه ریچارد سوئین‌برن. قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.
امیر چقماقی، حمید، و محمدرضایی، محمد (1398). برهان تجربه دینی: بررسی موردی، دیدگاه کیث یندل. فصلنامه علمی پژوهشی قبسات، 24(91)، 31-58. doi: 9102
جیمیز، ویلیام (1394). تنوع تجربه دینی. ترجمه حسین کیانی، تهران، انتشارات حکمت.
رحمانی‌زاده، محسن، و عبدی، حسن (1399). بررسی دلالت برهان فطرت بر اثبات صفات ذات خدا. فصلنامه علمی پژوهشی آیین حکمت، 11(42)، زمستان، 31-52، در: doi: 10.22081/pwq.2020.68546
شیروانی، علی (1382). تجربة دینی از دیدگاه امام خمینی(س). پژوهشنامه متین، 5(18)، 111-157.
شیروانی، علی (1391). تحلیل برهان تجربه دینی به روایت ماوردس. فصلنامه علمی پژوهشی آیین حکمت، 4(14)، زمستان، 117-143.
شیروانی، علی (1391). بازسازی برهان تجربه دینی بر اساس دیدگاه پلنتینگا. پژوهشنامه فلسفه دین (نامه حکمت)، 10(19)، بهار و تابستان.
کشفی، عبدالرسول (1391). بررسی دیدگاه ویلیام رو در باب حجیت معرفت شناختی تجربه دینی. فصلنامه اندیشه دینی، دانشگاه شیراز، 12(42)، 1-14، در: doi: 10.22099/jrt.2013.1167
کرمی، کریم (1392). نقد و بررسی مطالعات عصب شناختی تجربه دینی: مسائل و محدودیت‌ها. جستارهای فلسفه دین، 2(4)، 107-133.
محمدرضایی، محمد (1381). نگاهی به تجربه دینی، فصلنامه علمی پژوهشی قبسات، 7(26)، 3-22.
محمدرضایی، محمد (1387). رابطه وحی با تجربه دینی (بررسی دیدگاه دکتر سروش). فصلنامه علمی پژوهشی قبسات، 13(47)، 71-86.
محمدی، هاشم (1384). صفات ذات از دیدگاه اشاعره، معتزله و تشیع. انسان‌پژوهی دینی، 2(5)، 29-57.
منافی اناری، سالار (1384). پژوهشی در مفهوم تجربه دینی و عرفانی در ادب فارسی. متن‌پژوهی ادبی، 8(23)، 27-40، در: doi: 10.22054/ltr.2005.6289
موسوی راد، سیدحسین، و موسوی راد، سیدجابر (1399). توانایی انسان کامل بر اعجاز و پاسخ به نقدهای فخر رازی و هیوم درباره اعتبار آن. انسان‌پژوهی دینی، 17(43)، 109-126، در:
doi: 10.22034/ra.2019.102040.2296
نصیری، منصور (1394). تجربه دینی و تبیین‌های طبیعت‌گرایانه: بررسی دیدگاه جف جوردن. فلسفه و کلام اسلامی، 48(2)، 287-307، در: doi: 10.22059/jitp.2015.56524
وین‌رایت، ویلیام جی. (1390). فلسفه دین. ترجمه علیرضا کرمانی، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
یزدانی، عباس، و میرباقری، محمدعلی (1399). چالش تجارب دینی متعارض برای برهان تجربه دینی و بررسی راه‌حل‌ها. فصلنامه علمی پژوهشی قبسات، 25(97)، 25-48، در:  doi: 0297
یزدانی، عباس، و میرباقری، محمدعلی (1399). بررسی انتقادی استفادۀ سوئین‌برن از اصل آسان‌باوری در برهان تجربۀ دینی. پژوهش‌های عقلی نوین، 5(10)، 105-126، در: doi: 10.22081/nir.2020.57016.1198
 
Alston, William (1991). Perceiving God: the Epistemology of religious Experience. Ithaca and London: Cornell University Press.
Habermas, Gary. (2009). God's Activity in T s Activity in Today's World: a Review Essay on Kingdom Triangle, Philosophia Christi 11:1 (2009): 215-223.
Hick, J. (1989) An Interpretation of Religion. Oxford, England: Oneworld Publications.
James, William (1902). The varieties of religious experience. in his collected Writings 1902-1910. selected by Bruce Kuklick (1987), New York: The library of America.
Meister Eckhart (1974). parisian Questions and prologues. Trans. and intro. Armand A. Maurer, Toronto: pontifical Institute of mediaeval Studies.
Otto, Rudolf (1923). The idea of the holy: an inquiry into the non-rational factor in the idea of the divine and its relation to the rational. Translated by John W.Harvey, Revised with Additions, London Milford: Oxford University Press.
Schleiermacher (1958). Speeches on Religion. trans. John Oman, New York: Harper Torch Books.
Swinburne, Richard (2001). Epistemic Justification. Oxford: Oxford University Press.
Swinburne, Richard (2004). The Existence of God. Oxford: Oxford University Press